लिङ्गपुराणम्

सर्वेऽपि मुनयः सभायां स्थिताः, तत्र भगवतः परमेश्वरस्य आज्ञया, पराशरः अणिमा-आदिभिः सिद्धिभिः सम्पन्नः अभवत्। तदा परमेश्वरः तस्य मुखं दृष्ट्वा तं पुत्रं स्नेहपूर्वकं संबोधितवान्—“हे पराशर! मम आज्ञया त्वं अणिमा-आदिसिद्धिषु निपुणः अभवः, अद्य मम पुत्र तव मुखं दृष्ट्वा अहं प्रीतः अभवम्। हे बुद्धिमन्! सदा अरुन्धतीं दिव्यां च अदृष्टां, तथा तव पितरं वसिष्ठं मम कृते रक्ष। हे पुत्र! मम वंशः सर्वः तव कृते रक्षितः; साधवः वदन्ति—यः पुत्रैः लोकान् जयति, स एव विजयी भवति। अहं तु सर्वलोकाधिपतिं प्रभुं इच्छामि; तं शंकरं सपरिवारं पूजयितुं गच्छामि।” एवं पुत्रं संबोध्य, महेश्वरं नमस्कृत्य, स आत्मसंयमी स्वपत्नीं सभायां दृष्ट्वा पितरं वसिष्ठं समीपं अगच्छत्। तस्य पितरं गच्छन्तं दृष्ट्वा, पराशरः शंकरं पूजयामास, शाक्तप्रियं चन्द्रशेखरं स्तुतिप्रभृतैः शब्दैः प्रशशंस। ततः महादेवः, काम-अन्धक-विनाशकः, तुष्टः शाक्तेयाय वरं दत्त्वा तत्रैव अन्तर्धानं अगच्छत्। महेश्वरस्य गमनानन्तरं, शांबुः महेशं नमस्कृत्य, मन्त्रकुशलः राक्षसवंशं मन्त्रेण दग्धवान्। तदा धर्मज्ञः वसिष्ठः, ऋषिसंघेन परिवृतः, तं पौत्रं पराशरं उवाच—“अत्यधिकं कोपं त्यज, वत्स! राक्षसाः दोषं न कृतवन्तः; एषा तव पितुः आज्ञा। मूढेषु कोपः जायते, न तु विद्वद्भिः। केन कः हन्यते? प्रत्येकः स्वकर्मफलम् उपभुङ्क्ते। मानवाः स्वकृतैः कर्मभिः दुःखिताः भवन्ति। कोपः कीर्तिं तपश्च नाशयति; दोषहीनान् राक्षसान् दग्ध्वा पर्याप्तम्। तव यज्ञं समाप्तं कुरु; क्षमायाः सारः साधूनाम् अस्ति।” एवं वसिष्ठस्य वचनेन शाक्तेयः त्वरितं यज्ञं समाप्तवान्। तदा वसिष्ठः प्रीतः अभवत्। तस्मिन्नवेक्षणे, ब्रह्मपुत्रः पुलस्त्यः यज्ञस्थले आगतः; वसिष्ठः तं स्वागतजलं दत्त्वा आसनं दत्तवान्। पुलस्त्यः श्रद्धया स्थितं पराशरं उवाच—“गुरुवचनात् त्वं अद्य क्षमायाम् आश्रयं कृतवान्, महान् वैरस्यापि मध्ये। अतः सर्वशास्त्राणि त्वया ज्ञायन्ते; मम वंशे छेदः न भविष्यति। कोपेनापि वंशः न नश्यति। अतः, हे तेजस्विन्! अन्यं महावरोऽपि तुभ्यं ददामि—त्वं पुराणसंहितायाः कर्ता भविष्यसि। देवतानां तत्त्वं कर्मणि वा अकर्मणि वा, शुद्धचित्तः त्वं अवगमिष्यसि। मम प्रसादेन तव बुद्धिः संशयरहिताः भविष्यति।” ततः वसिष्ठः, वाक्पतिः श्रेष्ठः, उवाच—“यद् पुलस्त्येन तुभ्यं उक्तम्, तत् सर्वं घटिष्यते।” एवं पुलस्त्य-वसिष्ठयोः अनुग्रहेण, पराशरः विष्णुपुराणं षड्विधज्ञानसमूहं रचयामास। तत् षट्सहस्रश्लोकयुक्तं वेदार्थसम्बद्धं, चतुर्थं पुराणं संहितासु दीप्तिमान् अभवत्। एवं वसिष्ठवंशस्य समस्तोत्पत्तिं शाक्तेयस्य महत्त्वं च संक्षेपेण उक्तवान्। ततः, हे रोमहर्षण, वंशविदां श्रेष्ठ, सूर्यवंश-चन्द्रवंशयोः उत्पत्तिं संक्षेपेण कथय। कश्यपात् अदितिः आदित्यं पुत्रं उत्पादितवती। तस्य आदित्यस्य त्रयः पत्न्यः आसन्, पश्चात् अन्यापि। संज्ञा, राज्ञी, प्रभा, छाया—एतेषां नामानि। संज्ञा तवष्टुः कन्या, सूर्यस्य पुत्रं मनुं श्रेष्ठं उत्पादितवती। यमं, यमुनां, रेवतीं च अपि तया जाताः। प्रभा आदित्यात् प्रभातं पुत्रं अजनि। संज्ञा छायां स्वस्थाने न्यवेशयत्। छाया भास्करात् सावर्णिं पुत्रं अजनि; पश्चात् शनिं, तपतीं, विष्टिं च क्रमशः अजनि। तदा छाया स्वपुत्रेषु मनुं प्रति अधिकं स्नेहं प्रदर्शयामास। मनुः तद् न अवगच्छत्, किन्तु यमः क्रोधवशात् छायां दक्षिणपादेन आहतवान्। छायायाः शापेन यमस्य पादः पूयशोणितैः कृमिसंकुलः अभवत्। यमः गोकरणे उपवासेन वायुभोजनं कृत्वा, महादेवं दशसहस्रवर्षाणि पूजयामास। भवस्य प्रसादेन, लोकपालत्वं, पितृपतित्वं, शापमुक्तिः च प्राप्तवान्। एतत् सर्वं देवदेवस्य त्रिशूलधारिणः शक्त्या प्राप्तम्। पूर्वं भानुपत्नी तेजोमयं सूर्यं सहनं न शशाक। तस्मात् तवष्टुः कन्या स्वदेहात् छायां निर्माय, अश्वस्य रूपं धृत्वा तपः अचरत्। सूर्यः कालयोगेन छायां वडवां अश्वरूपेण समीपं गच्छत्। तदा वडवा तवष्टुः कन्या सूर्यस्य योगेन द्वौ अश्विनौ, देवेषु श्रेष्ठवैद्यौ, अजनि। अनन्तरं सूर्यः, संज्ञापितृमहात्मना, विष्णोः चक्रस्य मूलम् अभवत्; तत् चक्रं सूर्यमण्डलात् उत्पन्नम्। तवष्टुः भगवतः रुद्रस्य प्रसादेन, मुख्यं दिव्यास्त्रं—सुदर्शनं शुभं निर्मितवान्। एवं सूर्यवंशस्य, चन्द्रवंशस्य च, उत्पत्तिं, देवतामहत्त्वं, ऋषिवंशस्य गौरवं च, संक्षेपेण कथितम्।