लिङ्गपुराणम्

ततः स भवान्याः चरणयोः, महात्मनः नन्दिनः च, विनम्रः अभवत्। "अद्य मे जीवनं सफलम्," इति ब्रह्मादिभ्यः उवाच। "यस्य शिरसि शशाङ्कः भूषणं अस्ति, स आज्ञाय मम रक्षणाय आगतः। देवो वा दानवः वा, मम तुल्यः कः अस्ति लोके?" इति हर्षेण अभ्यनन्दत्। तस्मिन्नेव क्षणे, शक्ति-भक्तः पराशरः, आकाशे पितरं भ्रातृभिः सह ददर्श। दिव्यरथे, सर्वदिशः प्रकाशयन्, सूर्यसमानतेजसि, पितरं भ्रातृभिः सह दृष्ट्वा, स नमस्कृत्य हर्षितः अभवत्। ततः वृषध्वजः देवः, पत्नीभिः गणैः च सह, वसिष्ठस्य पुत्रं दृष्टुम् उत्सुकः, सम्बोधितवान्। "हे शक्ति, पुत्रं पश्य, यस्य नेत्रयोः हर्षाश्रूणि प्रवहन्ति। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तव पिता वसिष्ठः अद्यापि दृश्यः नास्ति। पश्य अरुन्धतीं, महाभाग्यवतीं, शुभां, देवीसमानां—तव मातरम्। हे बुद्धिमन्, मातरं पितरं च नमस्कुरु।" ततः शक्ति, शङ्करस्य आज्ञया, शीघ्रं हरं देवदेवं, उमां, वसिष्ठं च उत्तमं नमस्कृतवान्। तदा जगत्पतेः आदेशेन, शक्तिमान्, महाभाग्यवतीं, शुभां, भक्तां अरुन्धतीं मातरं सम्बोधितवान्। "हे पुत्र, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, हे पराशर, महातेजस्विन्, गर्भस्थः सन् त्वया पितृणि रक्षितः अस्मि, हे महात्मन्। हे पराशर, मम आदेशेन त्वं अणिमादि शक्त्याः अधिपत्यं प्राप्तवान्, अद्य त्वं मम मुखं दृष्टवान्। हे बुद्धिमन्, अरुन्धतीं पुण्यां अदृश्यां, तथा वसिष्ठं पितरं, सदा मम कृते रक्ष। हे पुत्र, मम वंशः सर्वः त्वया रक्षितः, पुत्र। साधवः वदन्ति—लोकविजयः पुत्रैः सिध्यति।" "अहं जगत्प्रभुं इच्छितवरं वरयिष्यामि। भ्रातृभिः सह venerable शङ्करं पूजयितुं गमिष्यामि।" इति पुत्रं सम्बोध्य, महेश्वरं नमस्कृत्य, संयतात्मा, सभायां पत्नीं दृष्ट्वा, पितरं प्रति गतः। पितरं गच्छन्तं दृष्ट्वा, स शङ्करं पूजयामास, शशाङ्कशेखरं, शक्तप्रियं, उत्तमैः शब्दैः स्तुतवान्। ततः महादेवः, काम-अन्धक-विनाशकः, तुष्टः सन् शक्तेयम् आशीर्वादं दत्त्वा तत्रैव अदृश्यः अभवत्। महेश्वरस्य गमनानन्तरं, शम्भुः, महत्तमं नमस्कृत्य, मन्त्रकुशलः सन्, राक्षसवंशं मन्त्रेण दग्धवान्। ततः धर्मज्ञः वसिष्ठः, ऋषिभिः परिवृतः, पौत्रं सम्बोधितवान्—"अत्यधिकः कोपः पर्याप्तः, वत्स, क्रोधं संयमय।" "राक्षसाः दोषं न कृतवन्तः; एष पिता ते नियोजितवान्। क्रोधः मूढेषु जायते, न तु विद्वत्सु।" "कः कं हन्ति, वत्स, सर्वे स्वकर्मफलम् उपभवन्ति। मानुषाः स्वकृतैः कर्मभिः महतीं पीडां प्राप्नुवन्ति।" "क्रोधः कीर्तिं तपः च नाशयति इति प्रसिद्धम्। निर्दोषान्, पीडितान् राक्षसान् दग्ध्वा पर्याप्तम्।" "यज्ञं विरम; क्षमा सतां सारः इति।" वसिष्ठस्य वचनेन, शक्तेयः त्वरितं यज्ञं विरमितवान्। ततः वसिष्ठः, ऋषिस्रेष्ठः, तुष्टः अभवत्। तस्मिन् समये, ब्रह्मपुत्रः पुलस्त्यः यज्ञस्थले आगतः। वसिष्ठः स्वागतं जलं दत्त्वा, पुलस्त्यः आसनं स्वीकृतवान्। पुलस्त्यः, श्रद्धया स्थितं पराशरं सम्बोधितवान्—"गुरुवचनात्, महद्वैरस्य मध्ये, त्वं क्षमायां शरणं गतः।" "तस्मात्, सर्वशास्त्रं ज्ञास्यसि; मम वंशे विघ्नः न भविष्यति; क्रोधेन अपि अन्तः न सिध्यति।" "हे पुण्यश्लोक, अन्यं महद्वरं ददामि—त्वं पुराणसंहितायाः कर्ता भविष्यसि।" "देवताद्वैतं तत्त्वं त्वं ज्ञास्यसि, कर्मणि स्थितः वा निवृत्तः वा; तव मनः कर्मविषये निर्मलम्।" "मम कृपया, हे वत्स, तव बुद्धिः संशयात् विमुक्ता भविष्यति।" ततः वसिष्ठः, वाक्प्रवणः, उवाच— "यद् पुलस्त्येन उक्तं, तत् सर्वं सत्यं भविष्यति।" तयोः पुलस्त्य-वसिष्ठयोः कृपया, पराशरः विष्णुपुराणं रचयामास—षड्विधं ज्ञानसमूहं, सर्वार्थसंपन्नम्। षट्सहस्रश्लोकसमेतं, वेदार्थयुक्तं, पुराणचतुर्थं, संहितासु दीप्तिमान्। एवं संक्षेपतः वसिष्ठोत्पत्तिं, शक्तिपुत्रस्य महात्म्यं, ऋषिस्रेष्ठ, तव उक्तवान्। "हे रोमहर्षण, कुलविदां श्रेष्ठ, सूर्यवंशं सोमवंशं च संक्षेपतः कथय।" अदिति कश्यपात् आदित्यं पुत्रं समुत्पादयत्, द्विजश्रेष्ठाः। आदित्यस्य त्रयोः पत्न्यः, तदा अन्यापि अभवन्। सञ्ज्ञा, राज्ञी, प्रभा, छाया—एतानि नामानि। तेषां पुत्रान् कथयिष्यामि। सञ्ज्ञा, त्वष्टुः कन्या, सूर्यस्य पुत्रं मनुं उत्तमं सुषुवे। यमं यमुनां च, रेवतीं रानीं च अपि, सञ्ज्ञा अप्यसूत्। प्रभा आदित्यात् प्रभातं सुषुवे, सञ्ज्ञा छायां स्थानं ददात्। छाया भास्करात् सावर्णिं सुषुवे, द्विजश्रेष्ठाः। ततः क्रमशः शनिं, तपतीं, विष्टिं च अपि। तदा छाया स्वपुत्रेषु अधिकं स्नेहं दर्शयामास, मनौ तु अल्पम्। पूर्वमनुः न अवगच्छत्, यमः तु क्रोधेन आक्रान्तः अभवत्।