लिङ्गपुराणम्

सुमन्तुः, प्राज्ञः बर्बरी, कबंधः, कुशिकंधरः, प्लक्षः, दाल्भ्यायणिः, केतुमान्, तथैव गोपनः—एते महात्मानः शिष्याः सन्ति। भल्लावी, मधुपिङ्गः, तपःसंपन्नः श्वेतकेतुः, उशिकः, बृहदश्वः, देवलः, कविः च—एवमपि अन्ये शिष्याः कीर्त्यन्ते। शालिहोत्रः, अग्निवेशः, युवनाश्वः, शरद्वसुः, छगलः, कुण्डकर्णः, कुम्भः, प्रवाहकः—एते च महानुभावाः। उलूकः, विद्युत्, मण्डूकः, आश्वलायनः, अक्षपादः, कुमारः, पुनः उलूकः, वत्सः च—एवमप्यन्ये शिष्याः सन्ति। कुशिकः, गर्भः, मित्रः, कौरुष्यः—एते योगिनां सर्वमतानां मध्ये श्रेष्ठाः शिष्याः अभवन्। एते सर्वे ब्रह्मनिष्ठाः, ज्ञानयोगनिष्ठाः, पवित्रव्रतान्विताः, विभूतिधारिणः सिद्धपाशुपताः सन्ति। तेषां शिष्याः, शिष्यपुत्राः च शतशः सहस्रशश्च, पाशुपतयोगं प्राप्य रुद्रलोकस्थिता अभवन्। देवात् पिशाचपर्यन्तं सर्वाणि भूतानि पशवः उच्यन्ते; तेषां स्वामी भवः पाशुपतिः इति स्मृतः। अयं पाशुपतो योगः रुद्रेण, भूतनाथेन, परमशक्त्युपलम्भनाय चाप्यल्पशक्त्युपलम्भनाय च, प्रतिष्ठापितः। अथ, भगवतः शिवस्य कृपया लोकहितार्थं यः योगपीठः स्थापितः, स संक्षेपेण कथ्यते। कण्ठात् एकाङ्गुलमधस्तात् नाभेः चोर्ध्वं यः देशः, स योगस्य परं पीठमिति; नाभ्यधः अधमं, भ्रूमध्ये मध्यं योगपीठमिति स्मृतम्। आत्मनः सर्वविद्याप्राप्तिः योग इति कथ्यते; भगवत्कृपया चैकाग्रता सदा लभ्यते। यः स्वानुभवः भगवतः प्रसादस्वरूपः, स ब्रह्मादिभिरपि वर्णयितुं न शक्यते; स शनैः शनैः जनानां हृदि उदेति। योगशब्देन महेशस्य परमं पदं, निर्वाणाख्यं, गृह्यते; तस्य कारणं दृष्टाज्ञानं, तच्च ज्ञानं प्रसादेन लभ्यते। ज्ञानाग्निना पापं दग्धव्यं, इन्द्रियार्थेभ्यः सदा निग्रहः कार्यः; इन्द्रियवृत्तिनिग्रहात् योगसिद्धिः जायते। योगः चित्तवृत्तिनिरोधः इति कथ्यते; तस्य सिद्ध्युपायः अष्टधा प्रोक्तः। यमः प्रथमः, नियमः द्वितीयः, तृतीयः आसनम्, चतुर्थः प्राणायामः। पञ्चमः प्रत्याहारः, षष्ठः ध्यानम्, सप्तमः ध्यानम्, अष्टमः समाधिः। यमः तपः संयमः च उच्यते; अहिंसा यमस्य आदिकारणम्। सत्यं, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः च नियमस्य मूलानि; नूनं यमः तस्य आधारः। सर्वभूतहितं स्वात्मवत् आचरन् अहिंसा इति कथ्यते; एषा आत्मविद्याप्राप्तिदायिनी। यथावत् दृष्टं, श्रुतम्, अनुमानं, अनुभूतं च यथार्थं वदन्, परपीडां वर्जयन्, सत्यम् इति स्मृतम्। ब्राह्मणेषु कदापि अश्लीलवचनं न कर्तव्यम् इति शास्त्रवचनम्; अन्यस्य दोषं ज्ञात्वा न वदेत्—एषा अपि नियमः। परद्रव्यग्रहणं न कर्तव्यम्, आपदि अपि, मनसा, वाचा, कर्मणा वा—एतदस्तेयम् संक्षेपतः। मनसा, वाचा, कायेन च मैथुनवर्जनं ब्रह्मचर्यम् इति श्रुतम्, तपस्विनां ब्रह्मचारिणां च। एवमेव वैखानस, विदार, गृहिणां च विशेषतः ब्रह्मचर्यं निर्दिष्टम्। स्वपत्नीं नियतेन नियमेन सह मैथुनं कुर्वन्, अन्यासु सर्वदा वर्जयन्, मनसा, वाचा, कर्मणा च, ब्रह्मचर्यम् इति कीर्त्यते। स्वच्छायाः स्वपत्नीसंयोगानन्तरं स्नानं कृत्वा, आत्मसंयमी गृहस्थः नूनं ब्रह्मचारी इति न संशयः। एवमेव, यथाविधि द्विजाचार्याग्निपूजायाम् अहिंसा स्मर्यते; तत्र यत् किंचित् हिंसनं भवति, तदपि अहिंसा इति गण्यते। स्त्रियः सदा वर्जनीयाः, ताभिः सह न संगच्छेत्; मृतवत् तासु मनसा आचरितव्यम्। मलमुत्रविसर्गे भूमौ बहिः यथाचित्तं आचरेत्; तथा स्वपत्नीसंयोगे, अन्यत्र कदापि न। स्त्री ज्वलनकाष्ठवत्, पुरुषः सर्पिष्पात्रवत्; अतः स्त्रीसंगात् दूरतोऽपि वर्जयेत्। विषयभोगेन तृप्तिर्यदा न सिध्यति, तद्विवेकेन निश्चित्य वैराग्यं मनसा, वाचा, कर्मणा च साधयेत्। कामः विषयभोगेन न कदापि निवर्तते; यथा घृताहुताग्निः, तथैव सदा वर्धते। अतः योगिना सदा त्यागः कर्तव्यः अमृतत्वाय; असंन्यासी मृत्युभाग्भवति, संसारसंसरणं प्राप्नोति। नूनं त्यागेनैव अमृतत्वं प्राप्यते, कर्मणा, पुत्रेण, वित्तेन वा न कदापि; इति वेदस्मृतिविदां मतम्। अतः मनसा, वाचा, कायेन च वैराग्यं साध्यं; यथाकालं संयमः ब्रह्मचर्यम् इति स्मृतम्। संक्षेपेण यमाः उक्ताः; नियमाः अपि वक्ष्यामि—शौचं, यज्ञः, तपः, दानं, वेदाध्ययनं, इन्द्रियनिग्रहः। व्रतानि, उपवासः, मौनम्, स्नानं—दश नियमाः; अलोभः, शौचः, संतोषः, तपश्च। जपः, शिवभक्तिः, पद्मासनादि च; बाह्याभ्यंतरशौचं निर्दिष्टम्, आभ्यंतरशौचं श्रेष्ठतमम् इति।