मुनिवर! शास्त्रज्ञैः आत्मनि यदुक्तं तदपि केवलं अर्धसत्यं, अत्र तु तदपि मिथ्या जातम्—शक्तिः गतः अहं तिष्ठामि। अहो, मम मनः कियत् कठिनम्, यदहं प्रियतमं पतिं त्यक्त्वा क्षणमपि जीवामि। वसिष्ठे आश्रिता लता इव वृक्षे, अहं पतिं विहायापि दुःखिता तिष्ठामि, तस्यैव कृपया अमृतस्वरूपा अभवम्। तस्याः वचनानि श्रुत्वा वसिष्ठः स्वपत्नीसमेतः बुद्धिमान् स्वाश्रमं प्रत्यागन्तुं निश्चितवान्। कष्टेन सः भगवाञ्छीघ्रं स्वाश्रमं प्राविशत्, धर्मात्मा सः चिन्तयन् अदृश्यः प्रविवेश। शक्तेः पत्नी पतिव्रता गर्भं यथाकथञ्चित् धारयामास, कुलधर्मरक्षणार्थम्। दशमे मासि सा तेजस्विनं पुत्रं प्रसूतवती, यथा अरुन्धती शक्त्या स्वयम्। सा पुत्रं प्रसूतवती, यथा दितिः विष्णुं, स्वाहा गुहं, अग्नेः पत्नी अग्निकुण्डात् पुत्रं, तथा शक्तेः पत्नी पराशरं प्रसूतवती। तस्मिन्नस्मिन्काले शक्तेः पुत्रे पृथिव्यां जातमात्रे, शक्तिः क्लेशात् विमुक्तः पितृभिः समः अभवत्। पितृलोके वसिष्ठः भ्रातृभिः सहितः सूर्य इव आदित्येषु विराजमानः बभूव। तदा पितरः स्तुतिं कृत्वा, पितामहाः प्रपितामहाश्च नृत्यन्तः, ब्राह्मणश्रेष्ठाः पराशरावतरणे हृष्टाः अभवन्। ब्रह्मवादिनः पृथिव्यां नृत्यन्ति, देवाः स्वर्गे, पुष्करादयः दिवि पुष्पवर्षं कुर्वन्ति। राक्षसानां नगरस्थ द्विजाः घोषं कुर्वन्ति, मुनयश्चाश्रमवासिनः प्रमोदं प्राप्नुवन्ति। सूर्यः अण्डात् यथा उदेति, तथैव पराशरः प्रादुरभूत्, यथा चतुर्मुखः मेघसमूहेभ्यः, सूर्यः नभसः। तदा अदृश्यन्त्याः हर्षश्च शोकश्च समुत्पन्नः, पुत्रदर्शनात् पतिस्मरणाच्च, यथा अरुन्धत्याः। तेजस्विनं पुत्रं पराशरं दृष्ट्वा सा युवती अश्रुपूर्णकण्ठा भूमौ पतिता रुरोद। स्मितमुखी अश्रुलोचना सा पराशरं स्तौति—महात्मानं, निष्पापं, सुरासुरैः पूजितम्, जातमात्रमपि। सा वदति—"वसिष्ठसुत! यत्र यत्र त्वं तिष्ठसि, पश्य निष्पापं स्वपुत्रं! मां परित्यज्य दुःखार्ता वनवासिन्या पुत्रदर्शनलोलुपया, हे प्रभो!" "शक्ते! पश्य स्वं षण्मुखं पुत्रं भ्रातृभिः सहितम्, यथा महेश्वरः स्वं पुत्रं पश्यति, गणैः परिवृतं, हर्षपूर्णमुखम्।" तदा वसिष्ठः सर्वश्रेष्ठः मुनिः तस्याः विलापं श्रुत्वा दुःखिता स्नुषां सम्बोध्य उवाच—"मा रुदः।" तस्याज्ञया वसिष्ठकुलजा या युवती, शोकं त्यक्त्वा शिशुं पालयामास, मृगशावनेत्रा। तां युवतीं शोकार्तां, अश्रुपूर्णलोचनां, शुभाभरणविहीनां, धर्मिष्ठां दृष्ट्वा सः पुत्रः उवाच—"माते, शुभाभरणवर्जितं ते निष्पापं शरीरं न शोभते। किं कारणं, यथा रात्रिर्निशाचन्द्रिका, तद्वद् वद।" "माते, किमर्थं त्वं शुभाभरणं त्यक्त्वा उपविष्टा, पतिविहीना इव? हे सुन्दरि, वद।" पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा अदृश्यन्ती न किंचिद् उवाच, न शुभं नापि अशुभम्। तदा शक्तेः पुत्रः पुनः मातरं प्रार्थयत्—"माते, वद, कुत्र मे बलवान् पिता? वद, वद!" पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा सा अतिदुःखिता अश्रूण्युत्सृज्य उवाच—"त्वदीयः पिता राक्षसेन उपभुक्तः," इति च पतिता। पौत्रस्य वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः अपि भूमौ पतितः, कृपया रुदन्, अरुन्धती, आश्रमवासी तपस्विनः, वसिष्ठसहिताः मुनयश्च। मातुः मुखात् पितुः राक्षसेन उपभुक्तत्वं श्रुत्वा, पराशरः बुद्धिमान् अश्रुपूर्णलोचनः उवाच— "देवाधिदेवं त्रैलोक्यनाथं चराचरं यजित्वा, अहं क्षणेन पितरं दर्शयिष्यामि, माते—एष मे संकल्पः।" तस्य शुभवचनं श्रुत्वा सा विस्मिता हसन्ती पुत्रं पश्यन्ती उवाच—"सत्यं एतत्, पुत्र, यज।" शक्तेः सुतस्य संकल्पं विज्ञाय वसिष्ठः महर्षिः करुणासागरः पौत्रं प्रबोधितवान्— "सर्वश्रेष्ठ मुनिपुत्र, तव संकल्पः उचितः, धर्मज्ञ! शृणु—न लोकनाशं कर्तव्यं। राक्षसानां नाशाय सर्वेश्वरपूजनं कुरु; त्रैलोक्यनाशे तव कः दोषः, शृणु शक्तिसुत!" तदा वसिष्ठस्याज्ञया शक्तेः सुतः राक्षसानां नाशाय संकल्पं कृतवान्। सः अदृश्यन्त्यै, वसिष्ठाय, अरुन्धत्यै च प्रणम्य, मुनिसन्निधौ बालुकालयं लिङ्गं निर्माय, शिवसूक्तेन, त्र्यम्बकस्तोत्रेण, शीघ्ररुद्रेण, शिवसंकल्पेन च पूजां कृतवान्। नीलरुद्रं, सुन्दररुद्रं, वामीयं, पवमानं, पञ्चब्रह्म च पठित्वा, होतारं, लिङ्गसूक्तं, अथर्वशीर्षं, अष्टार्घ्यं च रुद्राय सम्यक् पूजयामास। "हे रुद्र, मम बलवान् पिता राक्षसेन भ्रातृभिः सहितः रक्तेन सह उपभुक्तः, हे शङ्कर!" इति सः प्रार्थितवान्।