तदा तयोः, भयेन कम्पमानयोः, युवां पुत्रवधूं उत्थाप्य तस्याः समीपे उभे भाषेते। "हे मोहिता, किमर्थं त्वं पद्महस्ताभ्यां गर्भं प्रहारयामासि, दुर्लभं वसिष्ठवंशं विनष्टुम् इच्छसि? कथय, सुभगे, कथं त्वं कर्मणि तस्मिन्सिद्धा अभवः?" इति तौ सप्रश्नं वदतः। "यदा त्वं स्वं पुत्रं, शक्तिपुत्रं, साक्षात् पश्यसि, तस्य मुखामृतं रसयन्ती, तदा स महर्षिपुत्रः स्वदेहम् रक्षितुम् निश्चितवान्; अतः त्वं देहं रक्षय।" इत्येवम् पुत्रवधूं तिरस्कृत्य, अरुन्धती ऋषिसमीपे स्थित्वा, दुःखिता, कम्पमानाऽभवत्। सा वसिष्ठं प्रति उवाच, "हे धर्मज्ञ, अस्य महर्षेः जीवितं केवलं त्वयि निर्भरति; मम जीवितं रक्ष, देहन्याय्या भव, हितं कुरु।" ततः सा चिन्तयन्ती, "यदि महर्षिं रक्षितुं निश्चितास्मि, तर्हि देहस्य शुभत्वं वा अशुभत्वं वा, यथासंभवम् रक्षिष्यामि।" इति। "सुखं दुःखं च प्राप्तवती, पतिसंयोगविहीना; न संशयः, हे ऋषे, तव पुत्री सन्ती दुःखेन दग्धास्मि।" "हा, अद्भुतं दृष्टवती; दुःखपात्रं साक्षात् अहम्, हे प्रभो। दुःखनाशकः भव, हे ब्रह्मन्, ब्रह्मपुत्र, लोकगुरो।" इति। "तथापि, पतिव्यतिक्रान्ता स्त्री दुःखिनी भवति; रक्ष माम्, हे नृपश्रेष्ठ, अन्यथा लज्जितास्याम्।" "पिता, माता, पुत्राः, पौत्राः, श्वशुरः—एते स्त्रीणां न साक्षात् बान्धवाः; पतिः एव साक्षात् बान्धवः, परमाश्रयः।" इति। "यदपि ज्ञातैः आत्मनि उक्तं, तदर्धसत्यं; तदपि अत्र मिथ्या, शक्तिः गतः, अहं तिष्ठामि।" "हा, कठिनं मम मनः, हे ऋषिश्रेष्ठ, यदहं प्रियतमे पतौ त्यक्ते, क्षणमपि तिष्ठामि।" इति। "वसिष्ठे आश्रिता वल्लरी वृक्षे यथा, अहं मूलच्छिन्नापि अमरास्मि; पतिना परित्यक्ता दुःखिनी तिष्ठामि।" एवं पुत्रवध्वः वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठः तया सह पत्नीया, बुद्धिमान्, स्वाश्रमं प्रतिगमनाय निश्चितवान्। दुष्करं कृत्वा, वसिष्ठः पत्न्या सह शीघ्रं स्वाश्रमं गतः; धर्मात्मा विविक्तः प्रविश्य विचारयन् स्थितः। शक्तेः पत्नी, पतिसंनिष्ठा, किञ्चित् गर्भं रक्षयामास, हे ऋषिश्रेष्ठाः, वंशरक्षणाय। दशम मासे, शक्तेः पत्नी दिव्यं पुत्रं प्रसूतवती, यथा अरुन्धती बलिनं पुत्रं यथाशक्ति प्रसूतवती। सा प्रसूतवती, यथा दितिः विष्णुं, यथा स्वाहा गुहं, यथा अग्नेः पत्नी गर्हपत्यात् पुत्रं, तथा शक्तेः पत्नी पराशरम् एव प्रसूतवती। तस्मिन काले, शक्तेः पुत्रे भूमौ अवतरति, शक्तिः दुःखात् विमुक्तः, पितृभिः समत्वं प्राप्तवान्। पितृमध्ये, वसिष्ठः तेजस्वी भ्रातृभिः सह विराजते, यथा सूर्यः आदित्येषु, ऋषिश्रेष्ठः। तदा पितरः गायन्ति, पितामहाः प्रपितामहाः नृत्यन्ति, ब्राह्मणश्रेष्ठाः पराशरावतरणे हृष्टाः अभवन्। ब्रह्मवादिनः भूमौ नृत्यन्ति, देवाः दिवि नृत्यन्ति, दिव्याः पुष्कराद्याः पुष्पवृष्टिं अकुर्वन्। द्विजाः राक्षसपुरीषु घोषं अकुर्वन्, ऋषयः आश्रमस्थाः हर्षवर्षं अनुभूयन्। यथा सूर्यः अण्डात् उदयति, तथा पराशरः अविरभूत्; यथा चतुर्मुखः मेघसमूहे, यथा सूर्यः नभसि। सुखं दुःखं च अदृश्यन्त्यै अभवत्, हे द्विजश्रेष्ठाः, पुत्रं दृष्ट्वा, पतिं स्मृत्वा, यथा अरुन्धत्यै ऋषिपत्न्यै। तेजस्विनं पुत्रं पराशरं दृष्ट्वा, युवती, आकुला, गद्गदकण्ठा, अश्रुपूर्णा भूमौ पतिता। सा शुद्धस्मिता, अश्रुनयना, पराशरं स्तौति—महाबुद्धिं, निष्पापं, देवादिदैत्यसंघैः पूजितं, नवजातम् अपि। "हे वसिष्ठपुत्र, यत्र यत्र त्वं, तत्र तव निष्पापं पुत्रं पश्य; मां त्यक्त्वा, दुःखमुखीं, वनान्तरे पुत्रदर्शनलोलुपां, हे प्रभो!" इति। "हे शक्ते, स्वं षण्मुखं पुत्रं भ्रातृभिः सह पश्य, यथा महेश्वरः स्वं पुत्रं दूतैः परिवृतं, हृष्टमुखं दृष्टवान्।" तदा वसिष्ठः, ऋषिश्रेष्ठः, तस्याः विलापं श्रुत्वा, दुःखितां पुत्रवधूं प्रति उवाच, "मा रोदीः।" तस्य आज्ञया, वसिष्ठवंश्या सती, शोकं त्यक्त्वा, बालं रक्षयामास, स्वयं युवती, मृगनयना। युवतीं उपविष्टां, शुभाभरणविहीनां, दुःखितां, धर्मिष्ठां, अश्रुपूर्णनेत्रां दृष्ट्वा, स पुत्रः मातरं प्रति उवाच। "माते, शुभाभरणविहीना, तव निष्पापदेहः न शोभते; कारणं वद, यथा रात्रिः चन्द्रमण्डलविहीना।" "माते, किमर्थं त्वं शुभाभरणं त्यक्त्वा उपविष्टा, पतिविहीना इव? हे सुभगे, वद।" इत्युक्त्वा, पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, अदृश्यन्ती तस्मै न किंचिद् उक्तवती। ततः शक्तेः पुत्रः पुनः मातरं प्रति उवाच, "माते, वद, कत्र मे महाबलः पिता? वद, वद!" पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, सा अतीव दुःखिता, अश्रुपूर्णा, "राक्षसः तव पितरं भक्षितवान्," इति उक्त्वा, भूमौ पतिता। पौत्रस्य वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठः अपि भूमौ पतितः, करुणया रुदन्; तथा अरुन्धती, आश्रमवासी तपस्विनः, वसिष्ठसहिताः महर्षयः च। मातुः मुखात् पितरं राक्षसैः भक्षितं श्रुत्वा, पराशरः, बुद्धिमान्, अश्रुपूर्णनेत्रः, उवाच— "देवाधिदेवम्, त्रैलोक्यनाथम्, चराचरं यज्ञेश्वरं पूजयित्वा, अहं क्षणेन तुभ्यं पितरं दर्शयिष्यामि, माते—एष मे निश्चयः।