लिङ्गपुराणम्

ततः शक्तेः पत्नी, सा वसिष्ठस्य सूनुषा, भीत्या शोकसंविग्ना रुदती, महर्षिं वसिष्ठं वाक्प्रवरेषु श्रेष्ठं समुपसृत्य वाक्यमुवाच। सा प्राञ्जलिः, "भगवन्, ब्राह्मणश्रेष्ठ, एष ते पुण्यशरीरं रक्ष, यत् त्वं पौत्रं द्रक्ष्यसि, मम सुतं," इति सस्नेहमब्रवीत्। पुनः सा वदति—"ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्वं न त्यक्तुमर्हसि तदिदं शोभनं शरीरं, यतो मम पुत्रः शक्तिसुतः सर्वार्थसाधकः गर्भे स्थितः।" एवं उक्त्वा सा धर्मात्मना पद्मलोचना स्वसुर्यं हस्ताभ्यां प्रोत्थाप्य, प्रणम्य, जलैः नेत्रे समुन्मार्जयत्। सा दुःखार्ता सती, पितृव्यम् आश्वासयन्ती, धर्मचारिणीं अरुन्धतीं च, या स्वयम् अपि शोकसंविग्ना आसीत्, प्रति समुपवर्तत। तस्याः वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः भूमौ स्थितः, चेतनां पुनरालभ्य, तां सूनुषां परिष्वज्य, सा दुःखात्ययेन मूर्च्छिता पतिता। अरुन्धती अपि, नेत्राभ्यां अश्रुपूरितया, तां स्पृष्ट्वा, स तु मुनिवृषभः, पत्न्याः पुत्रवत् स्नेहं कुर्वन्, रुरोद। तदा यथा चतुर्मुखः विष्णोः नाभिपद्मे स्थितः, तथा गर्भे स्थितः बालकः किञ्चिद् ऋचं पठितवान्। तस्याः ऋचः श्रवणेन महर्षिः वसिष्ठः श्रद्धया कुतः इदं श्रुतमिति विस्मितः, तत्र मनः समाहितवान्। तत्क्षणं हरिः, व्योम्नि स्थितः, पद्मलोचनः, जगदात्मा, दयासिन्धुः, वसिष्ठं सौम्यया वाचा सम्बोधितवान्—"वत्स, वत्स, ब्राह्मणश्रेष्ठ, वसिष्ठ, पुत्रप्रिय, तव पौत्रस्य पद्ममुखात् एषा ऋक् समुत्पन्ना।" "मुनिवर, अयं शक्तेः सुतः तव पौत्रः ममापि तव च, बलवान्; अतः ब्रह्मसूनोः श्रेष्ठ, शोकं त्यक्त्वा उत्तिष्ठ।" "एष गर्भस्थ एव रुद्रभक्तः, रुद्राराधनपरायणः; रुद्रस्य प्रभावेन तव वंशः रक्षितः भविष्यति।" एवं उक्त्वा करुणया परात्परः पुरुषः तत्रैव वसिष्ठस्य दृष्टेः अन्तर्धानमगात्। तदा वसिष्ठः तेजस्वी, भगवन्तं पद्मनयनं शिरसा प्रणम्य, तदनन्तरं, अदृश्येऽपि, श्रद्धया गर्भं स्पृष्टवान्। "हा पुत्र, पुत्र!" इति विलप्य, शोकवेगेन पतितः; अरुन्धतीं रुदतीं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः तां समाश्वासयन्। स्वस्य पुत्रं स्मरन्, दुःखार्तः पुनः आह—"आगच्छ, आगच्छ, वत्स! पश्य शक्तेः सुतं, वंशधरं।" "त्वत्सहितया मातृया च त्वत्समीपं गमिष्यामि, न संशयः," इति वदन्, स ब्राह्मणः रुदन् तदा अरुन्धतीं परिष्वज्य। सा दुःखातुरः स्वगर्भं हस्तेन ताडयित्वा पतिता, शक्तेः धर्मपत्नी तत्रैव अन्तर्हिता, शक्तेः गृहं नाशयन्ती। सा भूमौ पतिता, विलपन्ती, दुःखार्ता; तस्मिन्नेव क्षणे अरुन्धती भयाकुला, वसिष्ठोऽपि महात्मा सन्तप्तः। तौ दुःखसंविग्नौ सूनुषां प्रोत्थाप्य, तां भीतां वाक्यमूचतुः— "वत्से, किमर्थं त्वं पद्महस्ताभ्यां गर्भमुताडयः, वसिष्ठस्य दुर्लभं कुलं नाशयितुमिच्छसि? कथं त्वं तदर्थिनी जातासि, साध्वी!" इति पृच्छतः। "शक्तेः सुतं दृष्ट्वा, तस्य वक्त्रामृतं पिबित्वा, मुनिपुत्रः शरीररक्षणे दृढनिश्चयः जातः; अतः त्वं शरीरं रक्ष," इति तौ सूनुषां तर्जयित्वा, अरुन्धती मुनिं समीपस्थिता, सा दुःखिता, कम्पिता, वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत्— "धर्मज्ञ, अस्य मुनेशः प्राणाः केवलं त्वयि तिष्ठन्ति; मम प्राणान् रक्ष, शरीरस्य धात्री भूत्वा हितं कुरु।" "यदि मुनिवर्यस्य रक्षणे दृढनिश्चया अहं स्याम्, तर्हि शरीरं शुभाशुभं वा यथाशक्ति रक्षिष्यामि।" "सुखं दुःखं च प्राप्य, पतिव्रता नास्मि—न संशयः, मुनिवर; दुःखाग्निना दग्धा, यतोऽहं तव दुहिता।" "हा, अद्भुतं दृष्टवती, दुःखपात्रं ह्यहं प्रभो; दुःखनाशकः भव, ब्रह्मन्, ब्रह्मसूनो, जगद्गुरो।" "तथापि, पतिहीना स्त्री दुःखिनी भवति; रक्ष मां, आर्य, अन्यथा लज्जिता भविष्यामि।" "पिता माता पुत्राः पौत्राः श्वशुरश्च—एते स्त्रीणां न सख्यं; पतिः सखा परमाश्रयः।" "आत्मविषयं यदपि पण्डितैः उक्तं, तदर्धसत्यं; तदपि अत्र मिथ्या जातम्, शक्तौ गते मयि स्थितायाम्।" "हा, कठोरं मे मनः, मुनिश्रेष्ठ, यत् प्रियं पतिं त्यक्त्वाऽपि क्षणमिह स्थिता।" "वसिष्ठं आलम्ब्य, लता वृक्षमिव, उपरुद्धापि अमृतास्मि; पतिहीना दुःखिनी तिष्ठामि।" एवं सूनुषावचनं श्रुत्वा, वसिष्ठः स्वपत्नी सहितः, बुद्धिमान् स्वाश्रमं प्रत्यागन्तुं निश्चयमकरोत्। ततो दुरात्मना अपि वसिष्ठः, पत्नी सहितः, स्वाश्रमं शीघ्रं प्राप, धर्मात्मा, चिन्तयन्, अदृश्यः प्रविवेश। शक्तेः धर्मपत्नी पतिसंयुक्ता, वंशरक्षणार्थं, गर्भमपि यथाशक्ति रक्षयामास, विप्रश्रेष्ठाः। ततः दशमे मासि, शक्तेः पत्नी तेजस्विनं पुत्रं प्रसूतवती, यथा अरुन्धती स्वशक्त्या वीर्यवन्तं पुत्रं प्रसूतवती। सा पुत्रं प्रसूतवती, यथा दितिः विष्णुं, स्वाहा गुहं, अग्न्याः पत्नी अग्निकुण्डात् पुत्रं, तथा शक्तेः पत्नी पराशरं एव। तस्मिन् काले, शक्तेः सुतः पृथिव्यां अवतीर्णे, शक्तिः दुःखात् विमुक्तः, पितृभिः समत्वं प्राप्तवान्। स पितृभिः सह निवसन्, वसिष्ठः तेजस्वी, भ्रातृभिः सह दिवाकर इव आदित्येषु, मुनिवर्येषु श्रेष्ठः, विराजते।