लिङ्गपुराणम्

त्रिभिः तैः त्रयो लोकाः सूर्यस्य रश्मिभिः यथा व्याप्यन्ते, तथा व्यापिताः। तदा शौनकः सुतं प्रति पप्रच्छ—“कथं शक्तिः भ्रातृभिः सह राक्षसेन भक्षितः? ब्रूहि, सर्वश्रेष्ठ वक्तः त्वम् अस्मिन्स्थले।” सूतः उवाच—रुधिर इति नाम्ना कश्चन राक्षसः किल वसिष्ठस्य पुत्रं शक्तिं भ्रातृभिः सह तस्यैव शापात् भक्षितवान्। स राक्षसः विश्वामित्रेण प्रेरितः, कल्माषपादराज्ञः आज्ञां प्राप्य, वसिष्ठस्य हविः अपि भक्षयामास। यदा शक्तिः, धर्मज्ञः तेजस्विनां श्रेष्ठः, राक्षसेन भ्रातृभिः सह भक्षित इति वसिष्ठः श्रुतवान्, तदा स दुःखेन अभिभूतः अभवत्। सः पुनः पुनः “वत्स! वत्स! वत्स!” इति विलपन्, अरुन्धत्याः सहितः, शोकात् भूमौ पतितः। स्ववंशस्य विनाशं श्रुत्वा, शतं पुत्राणां तथा ज्येष्ठं शक्तिं स्मरन्, मरिष्यामीति निश्चितवान्। दुःखितः सः चिन्तितवान्—“अनेन विना न जीविष्यामि।” ततः अजस्य सुतः, सर्ववित् आत्मन्येव स्थितः, शोकाकुलः, भार्यया सह गिरिशिखरं आरुह्य, अश्रुपूर्णलोचनः भूमौ पतितः। यदा सः पर्वतात् पतन्, तदा भूमिः तम् अधस्तात् धारयामास; स च गजगमनेन चलन्, शोभायुक्तकण्ठा भूमिः तम् पद्महस्ताभ्याम् आलिङ्ग्य, विलपन्तं मुनिं विलपन्तीव उद्धृतवती। ततः शक्तेः पत्नी, सूनुषा, भीतास्य अश्रुपूर्णलोचना, वसिष्ठाय महर्षये, वाक्यम् उवाच— “भगवन्, ब्राह्मणश्रेष्ठ, एषः पुण्यः देहः रक्ष्यताम्; त्वं स्वकीयं पौत्रं, मम पुत्रं, द्रष्टुम् अर्हसि। ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्वं न देहम् उत्सृज्य, शक्तेः पुत्रः सर्वार्थसाधकः गर्भे स्थितः। एतद् उक्त्वा, धर्मवती पद्मलोचना सूनुषा, हस्ताभ्यां सस्नेहं पितरं समुत्थाप्य, प्राञ्जलिः, जलेन तस्य नेत्रे प्रक्षालयामास।” सा दुःखिता, पितरं सान्त्वयितुं प्रयता, अरुन्धत्यै अपि, या स्वयम् शोकिता, सान्त्वनां दत्तवती। सूनुषायाः वचः श्रुत्वा, वसिष्ठः भूमितः उत्थाय, चेतनां प्राप्तः, ताम् आलिङ्ग्य, सा दुःखवेगेन मूर्च्छिता। अरुन्धती अपि अश्रुपूर्णलोचना ताम् आलिङ्ग्य, वसिष्ठः, भार्यायाः पुत्रवत् स्नेहं कृत्वा, रुरोद। तदा यथा ब्रह्मा विष्णोः नाभिपद्मे उपविष्टः, तथा शक्तेः गर्भस्थः कुमारः ऋचं जपन् स्थितः। एतद् श्रुत्वा, वसिष्ठः सविनयं विचिन्त्य, कः इदं उक्तवान् इति मनसा विचारयामास। तदा हरिः, व्योम्नि स्थितः, पद्मलोचनः, जगताम् आत्मा, दयासिन्धुः, वसिष्ठं स्नेहेन उवाच— “वत्स, वत्स, ब्राह्मणश्रेष्ठ, वसिष्ठ, पुत्रप्रिय, तव पौत्रस्य पद्ममुखात् एषा ऋक् निसृता। ऋषे, अयं शक्तेः पुत्रः, तव पौत्रः, मम अपि तव च; सः बलवान्। अतः, ब्रह्मपुत्रश्रेष्ठ, दुःखं त्यजित्वा उत्तिष्ठ। सः गर्भस्थः रुद्रभक्तः, रुद्रपूजनरतः; रुद्रस्य तेजसा तव वंशः रक्षितः भविष्यति।” एवं उक्त्वा, करुणासिन्धुः परमात्मा तत्रैव वसिष्ठस्य दृष्टेः अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः महातेजाः वसिष्ठः, भगवत् पद्मलोचनाय नमस्कृत्य, अदृश्यमानं सविनयं गर्भं स्पृष्ट्वा, “वत्स, वत्स!” इति विलपन् भूमौ पतितः। अरुन्धत्याः विलपन्त्याः दर्शनं कृत्वा, ब्राह्मणाः ताम् सान्त्वयामासुः। स्वपुत्रं स्मरन्, दुःखेन, पुनः पुनः आह—“आगच्छ, आगच्छ, वत्स! पश्य, शक्ते, तव पुत्रः वंशधरः अस्ति।” “त्वत्सकाशं गमिष्यामि, जननीया सह, न संशयः।” इति उक्त्वा, ब्राह्मणः रुदन् अरुन्धत्यां तदा आलिङ्गयामास। सा स्वपाणिना उदरं ताडयन्ती भूमौ पतिता, शक्तेः धर्मपत्नी, शक्तेः आलयं नाशयित्वा, अदृश्यत। सा दुःखिता भूमौ विलपन्ती पतिता; तस्मिन्काले अरुन्धती भीता अभवत्, वसिष्ठः महात्मा अपि। तौ युवतीं सूनुषां भयात् उत्थाप्य, उचतुर्वाक्यम्—“मूढे, त्वं किमर्थं पद्महस्ताभ्यां गर्भं ताडयसी, वसिष्ठस्य दुर्लभं वंशं संहारयितुम् इच्छसि? कथं त्वं एतत् कर्तुं समुत्सुका जातासि, साध्वी?” “स्वपुत्रं शक्तेः पुत्रं दृष्ट्वा, तस्य मुखामृतं पित्वा, ऋषिपुत्रः देहं रक्षितुं निश्चितवान्; अतः देहम् रक्ष। इति सूनुषां तिरस्कृत्य, अरुन्धती मुनिं समीपस्थिता; सा दुःखिता, कम्पिता, वसिष्ठं वाक्यम् उवाच— “धर्मज्ञ! अस्य मुनेशः प्राणाः केवलं त्वयि एव स्थिताः; मम प्राणान् रक्ष, शरीरस्य धात्री भूत्वा हितं कुरु। यदि अहं मुनिं रक्षितुं निश्चितवती, तर्हि शुभाशुभयोः शरीरे मम, यथाकथञ्चित् रक्षिष्यामि। सुखं दुःखं च प्राप्य, पतिता चास्मि—न संशयः, मुनिवर; दुःखेन दग्धास्मि, तव कन्या इति। “अहो, अद्भुतं दृष्टवती; दुःखपात्रं चास्मि, प्रभो। दुःखनाशकः भव, ब्रह्मन्, ब्रह्मपुत्र, जगद्गुरो। पतिविहीना स्त्री दुःखिता भवति; रक्ष मां, नाथ, अन्यथा लज्जिता भविष्यामि। पितरौ, पुत्राः, पौत्राः, श्वशुरः—एते स्त्रीणां न बान्धवाः; पतिः एव बान्धवः, श्रेष्ठः शरणं च।” एवं तेषां दुःखमयः संवादः अभवत्, शक्तेः वधूः, वसिष्ठः, अरुन्धती च, शोकमग्नाः, परस्परं सान्त्वयन्तः, वंशस्य रक्षां चिन्तयन्तः, भगवत् अनुग्रहेण पुनः आश्वासिताः।