लिङ्गपुराणम्

वनान्तरे महर्षिः द्वैपायनः शुकस्य पुत्रोत्पत्तिं कृतवान्। तत्रैव पिवर्यां उपमन्युः जातः, शुकस्य च पुत्राः ज्ञेयाः। भू‍रिश्रवा, शम्भुर्भगवान्, कृष्णः, गौरः च पञ्चमः; तस्याः कन्या कीर्तिमती, व्रतधारिणी, योगजननी च आसीत्। सा ब्रह्मदत्तस्य पत्नीत्वं च अनुहस्य अपि पत्नीत्वं च प्राप्य, श्वेतं, कृष्णं, गौरं, श्यामं, धूम्रं, अरुणं च अपत्यरूपेण जनयामास। नीलः बादरिकश्च, एते सर्वे पराशराः; एते अष्टौ महात्मनः पराशरस्य शाखाः अभवन्। इदानीं इन्द्रप्रमितेः प्रवृत्तिं श्रृणु। वसिष्ठस्य पुत्रः कपिञ्जलः घृताचीं जननीं कृत्वा जातः। त्रिमूर्तिरिति विख्यातः स एव इन्द्रप्रमितिः, पृथोः कन्यायाः अपत्यरूपेण जातः; तस्यां भद्रः जातः, भद्रात् वासुः। उपमन्युः तस्य पुत्रः, उपमन्योः अपि बहवः वंशजाः। कौण्डिन्याः अपि विख्याताः, ये मित्रवरुणसम्भूताः। अन्ये एकर्षेयाः, प्रसिद्धाः वासिष्ठाश्च, एते दश महात्मनः वसिष्ठस्य शाखाः स्मृताः। एवं ब्रह्मणः मानसपुत्राः पृथिव्याम् प्रसिद्धाः, तेषां पुण्यवंशाः कीर्तिताः। दिव्यर्षिकुलेषु जाताः ते त्रैलोक्यधारिणः, तेषां पुत्रपौत्राः शतानि सहस्राणि च सन्ति। तैः त्रयो लोकाः व्याप्यन्ते यथा सूर्यस्य रश्मिभिः। शक्तिरेव तस्य भ्रातृभिः सह राक्षसेन कथं भुक्तः, इति कथां श्रोतुम् इच्छन्ति श्रोत्रियाः। रुधिरः नाम राक्षसः वसिष्ठस्य पुत्रं शक्तिं भ्रातृभिः सहितम् शक्तेः शापात् जग्धवान्। विश्वामित्रस्य प्रेरणया रुधिरः, कल्माषपादराजाज्ञया, वसिष्ठस्य हविः भुक्तवान्। शक्तिं बलिनां श्रेष्ठं धर्मज्ञं च राक्षसेन भ्रातृभिः सह भक्षितं श्रुत्वा वसिष्ठः शोकग्रस्तः अभवत्। 'पुत्र, पुत्र, पुत्र' इति पुनः पुनः विलपन् स महर्षिः अरुन्धत्याः सहितः भूमौ पतितः। स्ववंशस्य विनाशं श्रुत्वा, सः शतपुत्रान् शक्तिं च ज्येष्ठं बलिनं स्मृत्वा मरणं निश्चितवान्। 'अहं विना तेन न जीविष्ये' इति चिन्तयन्, सः अजस्य आत्मनः पुत्रः सर्ववित् आत्मविदपि, भार्यया सहितः पर्वतस्य शृङ्गं आरोह्य, अश्रुपूर्णलोचनः भूमौ पतितः। पर्वतात् पतन्तं तम् भूमिः धारयामास; तत्रैव सः कनककण्ठाभरणा, गजगमना, पद्महस्ता, भूमिः विलपन्तं मुनिं गृहीत्वा अश्रूणि मुमोच। ततः शक्तेः पत्नी, सूनुषा, भयविह्वला रुदती, वसिष्ठं वाक्यं अब्रवीत्—'भगवन्, ब्राह्मणश्रेष्ठ, एतत् पुण्यशरीरं रक्षस्व, यथा त्वं स्वपौत्रं मम सुतं पश्यसि। ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्वं एतत् शोभनं शरीरं न त्यक्तुम् अर्हसि, यः शक्तेः पुत्रः सर्वार्थसाधकः गर्भे स्थितः।' एवं उक्त्वा, सा धर्मपत्नि पद्मलोचना हस्ताभ्यां पितरं समुत्थाप्य, प्रणम्य, जलैः नेत्रे प्रक्षाल्य, शोकार्ता अपि तं सान्त्वयितुम् आरब्धवती। सा अरुन्धत्यै अपि, या स्वयम् दुःखिता आसीत्, सान्त्वनं प्रयच्छन्ती उपविष्टा। सूनुषावचनं श्रुत्वा वसिष्ठः भूमितः उत्थाय चेतनां प्राप्य, तां परिष्वज्य, सा दुःखात् मूर्च्छिता। अरुन्धती अश्रुपूर्णलोचना तां स्पृष्टवती, वसिष्ठः स्वपत्नीं पुत्रवत् प्रियतमा आस्य, रुरोद। तदा, यथा चतुराननः विष्णोः नाभिपद्मे उपविष्टः, तथैव गर्भस्थितः बालः ऋचं जजाप। तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः श्रद्धया, 'कः एतत् उक्तवान्?' इति विस्मितः, मनसा तत्र ध्यानं कृतवान्। तदा हरिः, व्योम्नि स्थितः, पद्मलोचनः, विश्वात्मा, दयासिन्धुः, वसिष्ठं सान्त्वयन् उवाच— 'वत्स, वत्स, ब्राह्मणश्रेष्ठ वसिष्ठ, पुत्रप्रिय, तव पौत्रस्य मुखपद्मात् एष ऋक् उत्पन्नः। मुनिश्रेष्ठ, एष शक्तेः पुत्रः, तव पौत्रः, ममापि, तव च, शक्तिमान्; अतः त्वं शोकं त्यक्त्वा उत्तिष्ठ। एष गर्भस्थ एव रुद्रभक्तः, रुद्राराधनपरः; रुद्रस्य प्रभावात् तव वंशः स्थायि भविष्यति।' एवं उक्त्वा, सः दयालुः पुरुषोत्तमः तत्रैव वसिष्ठस्य दृष्टेः अन्तर्धानं अगच्छत्। ततः तेजस्वी वसिष्ठः भगवतः पद्मलोचनस्य प्रणम्य, सः अदृश्योऽपि, गर्भं सादरं स्पृष्टवान्। 'हन्त, पुत्र, पुत्र' इति विलपन् भूमौ पतितः; अरुन्धत्याः क्रन्दनं दृष्ट्वा ब्राह्मणाः तां सान्त्वयन्। आत्मनः पुत्रं स्मरन्, सः पुनः 'आगच्छ, आगच्छ वत्स! पश्य शक्तेः पुत्रं वंशधरं' इति आह। 'अहं तव मातरं च त्वत्समीपं नूनं गमिष्यामि' इति उक्त्वा, सः ब्राह्मणः रुदन् अरुन्धत्यां परिष्वज्य तदा। सा उदरं हस्तेन ताडयन्ती, शक्तेः पतिव्रता, तत्रैव अन्तर्हिता, शक्तेः वासं नाशयन्ती। सा दुःखिता भूमौ पतिता, तदा अरुन्धती भीता, वसिष्ठः महात्मा अपि शोकाकुलः अभवत्।