लिङ्गपुराणम्

स्वस्त्यात्रेयाः नाम्ना विख्याताः ऋषयः वेदविदः आसन्। तेषां द्वौ ब्रह्मनिष्ठौ महातेजस्विनौ प्रसिद्धौ आस्तां। तत्र दत्तः श्रेष्ठतमः अत्रिणां ज्येष्ठः अभवत्, दुर्वासा तु तस्य अनुजः। तयोः भगिन्यः कनिष्ठा अमला नाम, या ब्रह्मविद्या आसीत्। अस्य द्वौ वंशयोः चत्वारः पुत्राः पृथिव्याम् ख्याताः अभवन्—श्यावः, प्रत्वसः, ववल्गुः, गह्वरः च। आत्रेयेषु चत्वारः शाखाः स्मृताः—काश्यपः, नारदः, पर्वतः, उद्दतः। एतेषां जन्म अरुन्धत्याः मनसः जातम् इति शृणु। नारदः अरुन्धतीं वसिष्ठाय दत्तवान्। नारदः महातेजाः ब्रह्मचर्यनिष्ठः, दक्षस्य शापात्, तारेण देवासुरसङ्ग्रामे, तारेकामये, प्रवृत्ते, विश्वं भयंकरस्य दारुणस्य अनावृष्ट्या पीडितम् अभवत्। तदा वसिष्ठः, लोकपालैः सहितः, तपसा लोकान् धारयामास। सः अन्नं, जलं, मूलानि, फलानि, औषधयः च उत्पाद्य, तान् दयया औषधिभिः जीवयामास। अरुन्धत्यां वसिष्ठस्य शतं पुत्राः अभवन्। तेषां ज्येष्ठः शक्तिः, अदृश्यन्त्यां पराशरं उत्पादितवान्। शक्तिः राक्षसेन भक्षितः, तदा तस्य रक्तात् काली पराशरं जनयामास। पराशरात् भगवतः कृष्णद्वैपायनस्य जन्म अभवत्। द्वैपायनः वने शुकं पुत्रं उत्पादितवान्। पीवरीतः उपमन्युः जातः, एते शुकस्य पुत्राः। भू‍रिश्रवाः, शम्भुः, कृष्णः, गौरः च पञ्चमः; कन्या कीर्तिमती, या धर्मनिष्ठा योगमाता आसीत्। सा ब्रह्मदत्तस्य पत्न्यपि अनूहस्य च, श्वेतं, कृष्णं, गौरं, श्यामं, धूम्रं, अरुणं, नीलं, बादरिकं च अपत्यरूपेण जनयामास। एते सर्वे पराशराः, अष्टौ शाखाः महात्मनः पराशरस्य स्मृताः। इदानीं इन्द्रप्रमितेः वंशं श‍ृणु। वसिष्ठस्य पुत्रः कपिञ्जलः घृताचीतः जातः। त्रिमूर्तिः नाम्ना इन्द्रप्रमितिः, पृथोः कन्यायाः जातः; तस्य भद्रः, भद्रात् वसुः। उपमन्युः तस्य पुत्रः, उपमन्यवः अपि बहवः। कौण्डिन्याः मित्रवरुणयोः, एकर्षेयाः, प्रसिद्धाः वासिष्ठाः च अन्ये। एते दश शाखाः वसिष्ठस्य महात्मनः कीर्तिताः। एवं ब्रह्मणः मानसपुत्राः एते लोके ख्याताः, तेषां पुण्यवंशाः कीर्तिताः। दिव्यर्षिकुलोत्पन्नाः, त्रैलोक्यधारकाः, तेषां पुत्रपौत्राः शतानि सहस्राणि च। तैः त्रयो लोकाः सूर्यस्य रश्मिभिः इव व्याप्यन्ते। शक्तिः कथं भ्रातृभिः सह राक्षसेन भक्षितः, इति सुतः पृष्टवान्। राक्षसः रुधिरः नाम वसिष्ठस्य पुत्रं शक्तिं भ्रातृभिः सह, शक्तेः शापात्, अदत्त। विश्वामित्रप्रेरितः सः रुधिरः, कल्माषपादराजाज्ञया, वसिष्ठस्य हविरादत्त। शक्तिं धर्मज्ञं वीर्यशालिनं भ्रातृभिः सह तेन राक्षसेन भक्षितं श्रुत्वा, वसिष्ठः शोकाकुलः अभवत्। सः पुनः पुनः ‘पुत्र, पुत्र, पुत्र’ इति विलपन्, अरुन्धत्याः सहितः भूमौ पतितः। स्ववंशक्षयं श्रुत्वा, शतं पुत्रान् शक्तिं च स्मृत्वा, मरणनिश्चयं कृतवान्—‘अनेन विना न जीविष्यामि’ इति। तदा सः अयोनिसुतः सर्वज्ञः आत्मविद्, भार्यया सह पर्वतशृङ्गे आरोह्य, अश्रुपूर्णलोचनः भूमौ पतितः। पर्वतात् पतन्तं तं भूमिः धारयामास। सा भूः, शोभायुक्तकण्ठा, गजगमना, पद्महस्ताभ्यां तं क्रन्दन्तं मुनिं आलिङ्ग्य अश्रुपूर्णा रोदितुम् आरब्धा। ततः शक्तेः भार्या, सूनुषा, वसिष्ठं महर्षिं, सर्वश्रेष्ठं, भीतया रुदती प्राह—‘भगवन्, ब्राह्मणश्रेष्ठ, एष शरीरं रक्ष, यत् त्वं पौत्रं द्रक्ष्यसि, मम पुत्रं। त्वं न त्यक्तुं अर्हसि एतत् शरीरं, यतः शक्तेः पुत्रः कार्यसिद्धः गर्भे अस्ति।’ एवं उक्त्वा सा धर्मात्मना, पद्मलोचना, स्वससुरं हस्ताभ्यां उत्थाप्य, नमित्वा, जलैः नेत्रे प्रक्षालयामास। सा दुःखिता अपि, शोकाकुलं ससुरं सान्त्वयितुं प्रचक्रमे, अरुन्धतीं च धर्मचारिणीं सान्त्वयामास। ससुष्वशुर्वाक्यं श्रुत्वा, वसिष्ठः भूमितः उत्थाय, चेतनां प्राप्य, ताम् आलिङ्ग्य, सा शोकविह्वला भूमौ पतिता। अरुन्धती अश्रुपूर्णलोचना तां स्पृष्टवती, सः ऋषिशार्दूलः पत्नीं पुत्रवत् स्नेहात् रुदितुम् आरब्धवान्। तदा यथा ब्रह्मा विष्णोः नाभिपद्मे उपविष्टः, तथैव गर्भे स्थितः बालकः एकां ऋचं जपामास। तत् श्रुत्वा वसिष्ठः श्रद्धया, कः इति विचिन्त्य, मनः एकाग्रं कृतवान्। तदा हरिः, व्योम्नि स्थितः, पद्मलोचनः, विश्वात्मा, दयासागरः, वसिष्ठं सौम्यया वाचा प्राह।