लिङ्गपुराणम्

श्रूयतां धर्मस्य पत्न्यः — संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा, भामिनीति प्रसिद्धाः पञ्च स्त्रियः। एषां पुत्रान् अहं कथयामि। विश्वा नाम्नी पत्न्यां विश्वदेवा जाता, साध्यायाम् अपि साध्याः, मरुत्वत्यां मरुतः, वसोरपि वसवः। भानु: पुत्राः भानवः कथ्यन्ते, मुहूर्तायाः मुहूर्तकाः, लम्बायां घोषनामानः जातः, नागवीथ्याः पुत्रो यामिज इति। संकल्पायाः पुत्रः संकल्प इति प्रसिद्धः। वसूनां सृष्टिं कथयामि। ये तेजस्विनो देवाः सर्वतः व्याप्य स्थिताः, ते वसवः कथ्यन्ते। वसूनां नामानि — ये सर्वभूतहितैषिणः — आपः, ध्रुवः, सोमः, धरः, अनिलः, अनलः, प्रत्युषः, प्रभासश्च। एते अष्टौ वसवः। अजयैकपादः, अहिर्बुध्न्यः, विरूपाक्षः, सभैरवः, हरः, बहुरूपः, त्र्यम्बकः, सुरेश्वरः, सावित्रः, जयन्तः, पिनाकी, अपराजितः — एते रुद्राः एकादश संख्यायाः, गणाधिपतयः। इदानीं कश्यपस्य भार्याणां पुत्रपौत्रादीनां सृष्टिं कथयामि। अदितिः, दितिः, अरिष्टा, सुरसा, मुनिः, सुरभिः, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इला, कद्रूः, त्विषा, दनुः — एते भार्याः। एषां पुत्रान् प्रवक्ष्यामि। चाक्षुषे मन्वन्तरे तुषिताख्या देवाः जाता इति स्मर्यन्ते। वैवस्वतमन्वन्तरे द्वादश आदित्याः — इन्द्रः, धाता, भगः, त्वष्टा, मित्रः, वरुणः, अर्यमन्, विवस्वान्, सविता, पूषा, अंशुमान्, विष्णुश्च — एते स्मर्यन्ते, सहस्रांशवः, तेजस्विनः। दित्याः कश्यपात् द्वौ पुत्रौ जातौ — हिरण्यकशिपुः, हिरण्याक्षश्च। दनुः कश्यपात् शतं पुत्रान् अलभत, सर्वे बलिनः, तेषां विप्रचित्तिः प्रमुखः। ताम्रायाः षड् दुहितरः — शुकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवी, गृध्रिका, शुचिश्च। शुकी धर्मेण शुकान् उलूकांश्च ससूत, श्येनी श्येनान्, भासी बकान्। गृध्री गृध्रांश्च पारावतांश्च, पारावत्याः पक्षिणः, शुच्याः हंसाः, सरसाः, कारण्डाः, प्लवाः च। सुग्रीवी अजाः, हयान्, अविकान्, उष्ट्रान्, गर्दभांश्च ससूत। विनतायाः गरुडः, अरुणः शुभलक्षणौ जातौ। तथा सौदामिनी नाम कन्या सर्वलोकभीषणा जाता। सुरसायाः सहस्रं नागाः प्राचीनकाले जाताः। कद्रूः धर्मनिष्ठा सहस्रं नागान् सहस्रशिरसः ससूत; तेषां षड्विंशतिः प्रमुखाः कीर्त्यन्ते — शेषः, वासुकिः, कर्कोटकः, शङ्खः, ऐरावतः, कंबलः, धनञ्जयः, महानीलः, पद्मः, अश्वतरः, तक्षकः, एलापत्रः, महापद्मः, धृतराष्ट्रः, बलाहकः, शङ्खपालः, महाशङ्खः, पुष्पदंष्ट्रः, शुभाननः, शङ्खलोमः, नहुषः, वामनः, फणितः, कपिलः, दुर्मुखः, पतञ्जलिः च। क्रोधवशया: कोपेन महमाययाः रक्षसां गणः उत्पादितः। गोमहिषी नाम सती रुद्रगणं ससूत। सुरभ्या: कश्यपवंशः प्रसिद्धः, तथा मुनिना मुनिगणः, अप्सरसां च समूहः सृष्टः। इलया: किन्नरगन्धर्वाः, अरिष्टया: अपि बहवः, इलया: सर्वाणि तृणवनस्पतिलतान् सृष्टानि। त्विषया: बहवो यक्षरक्षांसि जाता। एवं कश्यपवंश्या: संक्षेपेण कीर्तिताः। एषां मध्ये अनेकाः पुत्रपौत्रप्रभृतयः स्मर्यन्ते। एवं सर्वे प्रजाः महात्मना कश्यपेन सृष्टाः। चराचरप्रजासु संस्थापितासु, प्रजापतिः तेषां श्रेष्ठान् अधिपतीन् अभिषिच्य स्थापयामास। ततः स वैवस्वतमनुं मनुष्याणां अधिपतिं नियुक्तवान्, ये च पूर्वे ब्रह्मणा स्वायम्भुवे काले अभिषिक्ताः। तैः सप्तद्वीपपर्वतयुक्ता पृथिवी धर्मेण शासनानुसारं पालयन्ति। ये ब्रह्मणा स्वायम्भुवे काले अभिषिक्ताः, ते अपि मनवः भवन्ति। यदा पूर्वमन्वन्तराणि गतानि, तेषां च अधिपतयः विहिताः, अन्ये नूतने मन्वन्तरे अभिषिच्यन्ते। ये च पूर्वे भविष्यन्ति च मन्वन्तरेषु राजानः स्मर्यन्ते, ते पुत्रान् उत्पाद्य वंशपरम्परायै स्थिताः। कश्यपः पुनः वंशकामः तपः समारभत, चिन्तयन् — “मम वंशस्थापकः पुत्रः जायेत” इति। स महात्मा कश्यपः ब्रह्मयोगेन ध्यायन् स्थितः, तदा द्वौ महातेजस्विनौ पुत्रौ उत्पन्नौ — वत्सरः, असितश्च, उभौ ब्रह्मविद्याविनौ। वत्सरात् नैध्रुवः, रैभ्यः महायशाः जातः। रैभ्यवंश्या: रैभ्याः इति विज्ञेयाः। नैध्रुववंशं वक्ष्यामि। सुमेधा च्यवनस्य दुहितरः जातः। सा नैध्रुवस्य पत्नी, कुण्डपायिनां जननी जाता। असितात् एकपर्णायां ब्राह्मणः महाप्रज्ञः जातः। शाण्डिल्येषु देवलः तपस्वी श्रेष्ठः, यशस्वी अभवत्। शाण्डिल्या: नैध्रुवाः रैभ्याश्च, एते त्रयो वंशाः, कश्यपाः च चतुर्थः इति।