लिङ्गपुराणम्

पुरातनकाले, तपसा देवानाम् ईश्वरं शङ्करं सम्पूज्य, एतद् वरं प्राप्तम्—यः सदा प्रणवेन सह 'वासुदेव' इति भगवद्वाच्यं नमस्कारेण च श्रद्धया जपति, स विद्वान् ध्रुवस्य स्थिरं स्थानं प्राप्नोति। तत्र सर्वे देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयः च मातृभिः सह तस्मिन्नेव स्थाने स्थिरतया स्थिताः। विष्णोः आज्ञां लब्ध्वा, तेजस्वी ध्रुवः द्वादशाक्षरमन्त्रेण नक्षत्रेषु स्थानं प्राप्तवान्। स महत् सिद्धिं प्राप्तवान्; एषा कथा मया तव उक्ता। अतः यः वासुदेवाय नमति, स ध्रुवलोकं प्राप्नोति; तस्य स्थैर्यं ध्रुववत् भवति। अथ सूतम् उवाच—शृणु, यथाक्रमं, देवदानवगन्धर्वसर्पराक्षसानां उत्तमं उत्पत्तिं कथयामि। पूर्वसृष्टिः संकल्पदृष्टिस्पर्शैः अभवत्; ततः प्रचेतेसः पुत्रः दक्षः आगत्य, मैथुनसृष्ट्या उत्पत्तिं प्रवर्तितवान्। यदा स देवर्षिसर्पान् सृजति स्म, तदा लोकाः न वर्धन्ति स्म; मैथुनसंयोगेन पश्चात् विकासः अभवत्। दक्षः, जन्मतः, पञ्चसहस्रं पुत्रान् उत्पादितवान्; तान् दृष्ट्वा, विविधजीवान् सृजितुम् इच्छन्, स भाग्यवान् अभवत्। तदा नारदः, दक्षस्य पुत्रान् हर्यश्वान् समागतान् प्रति, उवाच—"भूमेः मितिं ऊर्ध्वाधः ज्ञात्वा, हे श्रेष्ठर्षयः, विस्तरेण लोकसृष्टिं कुरुत।" तद्वचनं श्रुत्वा, ते सर्वदिशं गताः। अद्यापि ते न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रं यान्ति। हर्यश्वेषु नष्टेषु, दक्षः पुनः, जन्मतः, सहस्रं पुत्रान् उत्पादितवान्; तान् शबलाः इति विख्याताः, सृष्ट्यर्थे समागताः। नारदः पुनः, शबलान् सूर्यसमप्रभान् प्रति, उवाच—"भूमेः मितिं ज्ञात्वा, भ्रातृन् पुनः पुनः चिन्तयित्वा आगच्छन्तु; तदनन्तरं विस्तरेण लोकसृष्टिं कुरुत।" ते अपि तं मार्गं गत्वा, भ्रातृवत् नष्टाः। तेषु अपि नष्टेषु, प्रचेतेसः पुत्रः दक्षः वैरिण्यां षष्टिं कन्याः उत्पादितवान्। ताः दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिः सोमाय, चत्वारः अरिष्टनेमये दत्ताः। द्वे भृगुपुत्राय, द्वे कृत्साश्वाय, द्वे अंगिरसः अपि दत्ताः; तासां नामानि विस्तरेण कथ्यन्ते। अथ श्रुणु दिव्यजनन्याः प्रजननविस्तारं—मरुत्वती, वसू, यामि, लम्बा, भानु, अरुन्धती। संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा, भामिनी इत्येताः धर्मस्य पत्न्यः; तासां पुत्रान् कथयामि। विश्वा—विश्वदेवान्, साध्या—साध्यान्, मरुत्वती—मरुतः, वसू—वासून् अपादयत्। भानु—भानवान्, मुहूर्ता—मुहूर्तकान्, लम्बा—घोषनामानम्, नागवीथिः—यामिजम् अपादयत्। संकल्पा—संकल्पम् अपादयत्। वासूनां सृष्टिं वक्ष्यामि—ते तेजस्विनः सर्वदिशं व्याप्य स्थिताः। वासवः सर्वभूतहितैषिणः—आपः, ध्रुवः, सोमः, धरः, अनिलः, अनलः, प्रत्युषः, प्रभासः—एते अष्टौ वासवः। अजैकपादः, अहिर्बुध्न्यः, विरूपाक्षः, सभैरवः, हरः, बहुरूपः, त्र्यम्बकः, सुरेश्वरः, सावित्रः, जयन्तः, पिनाकी, अपराजितः—एते रुद्राः एकादश, गणाधिपाः। कश्यपस्य पत्न्याः पुत्रपौत्रान् वक्ष्यामि। अदितिः, दितिः, अरिष्टा, सुरसा, मुनिः, सुरभिः, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इला, कद्रू, त्विषा, दनुः—एते पत्न्यः; तासां पुत्रान् वक्ष्यामि। चाक्षुषमन्वन्तरान्तरे तुषिताः देवाः जाताः। वैवस्वतमन्वन्तरान्तरे द्वादश आदित्याः स्मृताः—इन्द्रः, धाता, भगः, त्वष्टा, मित्रः, वरुणः, अर्यमन्, विवस्वान्, सावित्रः, पूषा, अंशुमान्, विष्णुः—एते द्वादश आदित्याः सहस्ररश्मयः स्मृताः। दिति—कश्यपात् द्वौ पुत्रौ—हिरण्यकशिपुः, हिरण्याक्षः—अवाप्तवती। दनुः—कश्यपात् शतं पुत्रान्, सर्वे बलगर्विताः; तेषु विप्रचित्तिः प्रमुखः। ताम्रा—षट् कन्याः—शुकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवी, गृध्रिका, शुचिः—अपादयत्। शुकी—शुकान्, उलूकान्; श्येनी—श्येनान्; भासी—बकान्। गृध्री—गृध्रान्, कपोतान्; पारावती—पक्षिणः; शुचिः—हंसान्, सरसान्, कारण्डान्, प्लवान् अपादयत्। सुग्रीवी—अजाः, अश्वान्, मेषान्, उष्ट्रान्, गर्दभान् अपादयत्। विनता—गरुडम्, अरुणम् शुभौ अपादयत्। एवमेव सौदामिनी, सर्वलोकभीषणा, जाता; सुरसा—सर्पाणां सहस्रं प्राचीनकाले अपादयत्। कद्रू—नियतव्रता—सहस्रं शिरसां सर्पाणां अपादयत्; तेषु षड्विंशतिः प्रमुखाः विख्याताः। एवं सृष्टिक्रमः, तपस्याः, मन्त्रजपस्य, धर्मस्य, नारदस्य उपदेशस्य, दक्षस्य प्रजाजननस्य, कश्यपादीनां पत्न्यः पुत्रपौत्रविस्तारस्य च, श्रद्धया श्रवणीयः।