लिङ्गपुराणम्

सा धर्मपत्नी यद्यपि तादृशं वचनं उक्तवती, महान् तपस्वी तु तस्याः प्रति नापश्यन्, हर्षेण हरिनाम्नः जपं अनुवर्तयत्। ततः तत्र सर्वत्र विघ्नाः निवृत्ताः, अनन्तरं विष्णुः श्यामघनसमानः तेजस्वी, गरुडारूढः तत्र आगतः। स देवैः समन्तात् परिवृतः, महर्षिभिः स्तुतः, भगवतः विष्णुः शत्रुनाशकः, ध्रुवस्य समीपं आगच्छत्। तं समीपस्थं दृष्ट्वा, ध्रुवः चिन्तयामास—"कः अयं?"—इति, चक्षुभिः पिबन्निव, हृषीकेशं जगन्नाथं निरन्तरं निरीक्षते स्म। ध्रुवः दीप्तिमान् वासुदेवानाम्नः जपं कृत्वा स्थितः, गोविन्दः तस्य मुखं शङ्खस्य अंशेन स्पृशति स्म। ततः परमज्ञानं परमपुरुषं प्राप्त्वा, ध्रुवः हरिं सर्वलोकनाथं अञ्जलिं कृत्वा स्तुतवान्। स उवाच—"देवाधिदेव, शङ्खचक्रगदाधर, विश्वात्मन्, वेदगुह्यवेदिन्, तव शरणं प्रपद्ये केशव।" "सनाकाद्याः महर्षयः अपि त्वां न जानन्ति, महात्मन्; कथं अहं त्वां जान्यामि? नमस्ते जगन्नाथ।" विष्णुः स्मितं कृत्वा तं उवाच—"आगच्छ पुत्र ध्रुव। स्थिरं स्थानं प्राप्त्वा, नक्षत्रेषु श्रेष्ठः भव।" "तत्र त्वं मातरं सह नक्षत्रस्थानं प्राप्स्यसि—एषा मम परमं नित्यं रम्यं धाम।" "पूर्वं तपसा देवाधिदेवं उपास्य, शङ्करात् एतद् प्राप्तम्—यः सदा वासुदेवानाम्नं प्रणवेन सह जपति—" "—श्रद्धया भगवद्वाच्येन नमस्कृत्य, स पण्डितः ध्रुवस्य स्थिरं स्थानं प्राप्नोति।" ततः सर्वे देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयः, मातृभिः सह, तत्र स्थिरं स्थानं प्राप्ताः। विष्णोः आज्ञां लब्ध्वा, ध्रुवः तेजस्वी द्वादशाक्षरमन्त्रेण ज्योतिषां मध्ये स्थितिं प्राप्तवान्। स महान् सिद्धिं प्राप्तवान्; एषा कथा मया तव उक्ता। अतः यः वासुदेवानमस्करति, ध्रुवलोकं प्राप्नोति; तस्य स्थिरता ध्रुववत् भवति। ततः शौनकाद्यः सूतम् उवाच—"सूत, अधुना क्रमशः देवानां, दानवानां, गन्धर्वाणां, नागानां, राक्षसानां श्रेष्ठोत्पत्तिं कथय।" पूर्वसृष्टिः संकल्पदृशस्पर्शात् उत्पन्ना इति कथ्यते; ततः दक्षः प्रचेतसः पुत्रः, मैथुनात् सृष्टिं आरभत। स देवाः, ऋषयः, नागाः च सृजन्, जगति विकासः नासीत्; मैथुनसंबन्धेन विकासः अभवत्। दक्षः जन्मतः पञ्चसहस्रपुत्रान् उत्पादितवान्; तान् दृष्ट्वा, विविधजीवसृष्ट्यर्थं, स भाग्यवान् अभवत्। नारदः तान् हर्यश्वान्, दक्षपुत्रान्, समागतान् उवाच—"भूमेः मितिं ऊर्ध्वाधः विज्ञाय—" "—सृष्टिं विस्तारतः कुरुत।" तद्वचनं श्रुत्वा, ते सर्वदिशं गताः। अद्यापि ते न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रं प्रति। हर्यश्वेषु नष्टेषु, दक्षः पुनः— जन्मतः सहस्रपुत्रान् उत्पादितवान्; ते शबलाः इति कथेन्ति, सृष्ट्यर्थं समागतम्। नारदः पुनः तान् शबलान् सूर्यसमानदीप्तान् उवाच—"भूमेः मितिं विज्ञाय, भ्रातृन् पुनः विचारयन्तु।" "आगत्य सृष्टिं विस्तारतः करिष्यथ।" ते अपि तद्वद भ्रातृपथं अनुवर्त्य गताः। तेषु अपि नष्टेषु, प्रजापति दक्षः प्रचेतसः पुत्रः, वैरिण्यां षष्टिं कन्याः उत्पादितवान्। ताः दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशति सोमाय, चत्वारि अरिष्टनेमये दत्ताः। द्वे भृगुपुत्राय, द्वे कश्यस्वाय, द्वे अङ्गिरसे च दत्ताः; तासां नामानि विस्तारतः कथ्यन्ते। आदौ दिव्यजनन्याः प्रजननविस्तारं शृणु—मरुत्वती, वसू, यामि, लम्बा, भानु, अरुन्धती। संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा, भामिनी इति धर्मस्य पत्न्यः; तासां पुत्रान् कथयामि। विश्वा विश्वदेवान्, साध्या साध्यान्, मरुत्वती मरुतः, वसू वसून्, भानु भानवान्, मुहूर्ता मुहूर्तकान्, लम्बा घोषनामानं, नागवीथिः यामिजं, संकल्पा संकल्पं पुत्रं उत्पादितवती। वसूनां सृष्टिं कथयामि—ते तेजस्वी देवाः सर्वदिशं व्याप्नुवन्ति। वसवः सर्वभूतहितैषिणः—आप, ध्रुव, सोम, धर, अनिल, अनल, प्रत्युष, प्रभास—एते अष्टौ वसवः। अजैकपादः, अहिर्बुध्न्यः, विरूपाक्षः, सभैरवः, हरः, बहुरूपः, त्र्यंबकः, सुरेश्वरः, सावित्रः, जयन्तः, पिनाकी, अपराजितः—एते रुद्राः, एकादश संख्या, गणेश्वराः। कश्यपस्य पत्न्यः—अदितिः, दितिः, अरिष्टा, सुरसा, मुनिः, सुरभिः, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इला, कद्रू, त्विषा, दनुः; तासां पुत्रान् वक्ष्यामि। चाक्षुषमन्वंतरान्तरे तुषिताः देवाः उत्पन्नाः। एवं धर्मानुग्रहात् ध्रुवस्य सिद्धिः, दक्षस्य सृष्टिविस्तारः, धर्मपत्नीभिः देवसृष्टिः, वसूनां, रुद्राणां, कश्यपपत्नीभिः विविधदेवदानवसर्पराक्षससृष्टिः, सर्वं विस्तारतो दिव्यं सांप्रदायिकं च अभवत्।