एवं तु तस्य ग्रहस्य भक्त्या तद्दोषात् विमुच्यते स्म; सर्वेषां ग्रहाणां मध्ये सूर्यः प्रथमः कथ्यते। ताराग्रहाणां मध्ये शुक्रः श्रेष्ठः, धूमवान् उपग्रहाणां मध्ये प्रमुखः, चतुर्दिक् स्थितेषु ग्रहेषु ध्रुवः एव प्रमुखः इति प्रसिद्धम्। नक्षत्रेषु श्रविष्ठा श्रेष्ठा, अयनयोः उत्तरायणं प्रमुखम्; पञ्चवर्षेषु प्रथमः संवत्सरः कथ्यते। ऋतुषु शिशिरः श्रेष्ठः, मासेषु माघः प्रमुखः, पक्षयोः शुक्लपक्षः, तिथिषु प्रतिपच्चैव। अहोरात्रविभागेषु अहः आरम्भः इति निर्दिष्टम्; मुहूर्तेषु प्रथमः मुहूर्तः रुद्राय समर्पितः। क्षणेषु निमेषः आरम्भः; कालवितां श्रेष्ठ, श्रवणान्तात् धनिष्ठारम्भपर्यन्तं युगं पञ्चवर्षात्मकम् इति प्रवदन्ति। सूर्यस्य विशेषगतिना दिनकरः चक्रवत् परिभ्रमति; तस्मात् सः कालकर्त्ता इति स्मृतः। स एव चतुर्विधजन्तूनां प्रवर्त्ता च निवर्त्ता च; तस्मिन्नपि भगवाँल्लोकेश्वरः रुद्रः प्रत्यक्षं प्रवर्त्ता, हे देव। एवमेतद् ज्योतिर्गणानां विन्यासः तेषां चार्थनिर्णयः महादेवेन लोकव्यवहारार्थं स्थापितः। कल्पस्य आदौ भगवता पूर्वदृष्ट्या एषः संचारः प्रवर्तितः; स एव आश्रयः, अधिपः, सर्वज्योतिषां सारः। अस्यैकस्य मूर्त्याः एषः अद्भुतपरिणामः यथावत् कश्चन अपि पूर्णतः न संख्यातुं शक्नोति। ज्योतिषां आगमनगमनं चक्षुषा, श्रुत्या, अनुमानतः, प्रत्यक्षतः, तर्केण च विज्ञेयम्। प्राज्ञः सन्, बुद्ध्या परीक्ष्य श्रद्धां कर्तव्या, हे विद्वन्; चक्षुः, शास्त्रं, आपः, लेखनं, गणना च—एते पञ्च हेतवः ज्योतिषां प्रमाणनिर्णये ज्ञेयाः। इदानीं कथ्यते—कथं विष्णोः प्रसादेन ध्रुवः, मुनिश्रेष्ठः, ग्रहाणां मध्ये स्थूणिरभवत् इति। अस्मिन विषये एकदा मम प्रश्नं कृतवान् मार्कण्डेयः, बहुशास्त्रविशारदः, स च मे श्रोतुकामः सन् इदं प्रोवाच, द्विजोत्तमाः। उत्तानपादः नाम सर्वेषां नृपती, महातेजस्वी, सर्वशस्त्रधारिणां मध्ये श्रेष्ठः, पृथिवीं शासितवान्। तस्य द्वे पत्न्यौ—सुनীতি च सुरुचिः च; ज्येष्ठायाः सुनितेः पुत्रः महाकीर्तिमान् अभवत्। सः ध्रुवः नाम, अतिविद्वान्, कुलदीपः, महाबुद्धिः, सप्तवर्षवयस्कः अपि कदाचित् पितुः अङ्के उपविष्टः। तदा सुरुचिः तम् अपसार्य, स्वपुत्रं स्नेहपूर्वकम् अङ्के स्थापयित्वा, रूपेण पूजितवती, द्विजश्रेष्ठ। पितुः अङ्कं न लब्ध्वा, स बुद्धिमान् बालकः दुःखितचित्तः मातरं प्रति गतवान्, पुनः पुनः रुदन्। तम् रुदन्तं दृष्ट्वा, तस्य माता शोकसन्तप्तान्तःकरणा, उवाच; सुरुचिः अपि पतिसंप्रियायाः पुत्रं लब्धवती। त्वया दारिद्र्ययुक्तायां जातः पुत्रः अपि दुर्भाग्यवान्; किं शोकं करोति, किं पुनः पुनः रुदसि? दुःखितः सन्, मम दुःखं वर्धयिष्यसि; हे पुत्र ध्रुव, स्वबलात् त्वं स्वस्थानं प्राप्नुहि। एवं मातुः उक्त्वा, सः वनं प्रति गतवान्; तत्र विश्वामित्रं दृष्ट्वा, विधिवत् प्रणम्य। सः विनीतः अञ्जलिं कृत्वा उवाच—'भगवन्, कथं सर्वेषां मध्ये उत्तमस्थानं प्राप्नुयाम्?' इति। 'पितुः अङ्के स्थितवान् अहम्, हे मुने, तदा सुरुचिः माम् अपसार्य, स्वपुत्रं स्थापयित्वा, पितुः मौन्यम् अपि दृष्टम्। तेन कारणेन, ब्रह्मन्, भीतः सन् मातरं गतवान्, सुनितिः अपि माम् उपदिश्य—"मा शुचः" इति उक्तवती। स्वकर्मणा, बाल, त्वं श्रेष्ठस्थानं प्राप्नुहि इति तस्याः वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठ, मम स्थानं निश्चितम्। अतः वनं प्राप्तवान्, ब्रह्मन्, अद्य त्वां दृष्टवान्, भगवन्; तव प्रसादेन अद्भुतं परमस्थानं प्राप्स्यामि।' एवं उक्तः स मुनीश्वरः स्मितपूर्वकं वाक्यम् अब्रवीत्—'राजपुत्र, शृणु; तत् परमस्थानं प्राप्स्यसि।' केशवं, लोकनाथं, दुःखनाशकं, यः महादेवस्य दक्षिणभागात् उदितः, तं पूजयित्वा—सदा पवित्रं, सर्वपापनाशनं, कामदं, निष्कलं, परमं मन्त्रं जप। दिव्यं मन्त्रं प्रणवयुक्तं—'नमो वासुदेवाय'—इति, संयतात्मा जप। नित्यं विष्णुं ध्यायन्, जपयज्ञपरायणः, इति उक्त्वा, सः विश्वामित्राय नमस्कृत्य। पूर्वाभिमुखः, संयतचित्तः, प्रसन्नमानसः, मूलफलशाकाहारः, वर्षमेकं अलसः सन् जपन् स्थितः। अहोरात्रं मन्त्रं पुनः पुनः अजपद्; तदा भयङ्कराः भूताः, राक्षसाः, सिंहादयः तं बालं मोहयितुं आगताः। ते भीषणाः तं महात्मानं मोहयितुं समुपस्थिताः; स तु 'वासुदेव' इति जपन् किंचित् अपि न चचाल। तदा तस्य माता सुनितिः, पिशाच्याकारं गृहीत्वा, शोकातुरहृदया, तत्र आगत्य रुदन्ती वाक्यम् अब्रवीत्—'त्वं मम एकः पुत्रः; किं दुःखं सहसे? दुःखिता मातरं त्यक्त्वा, किं तपः आचरिष्यसि?