लिङ्गपुराणम्

एतेषु एव नक्षत्रेषु सर्वे ग्रहाः उत्पन्नाः सन्ति। तत्र, हे श्रेष्ठ ऋषे, सूर्यः विवस्वतः अदितेः पुत्रः इति स्मृतः। विशाखायाम् उत्पन्नः धर्मस्य पुत्रः, तेजस्वी प्रथमः ग्रहः, सोमः देवः च वसुः इति कथ्यते। शीतांशुः, रात्रिकर्ता, कृतिका नक्षत्रे जातः; षोडशरश्मिः भ्रुगुपुत्रः शुक्रः सूर्यस्य अनन्तरं प्रकटितः। तिष्ये तारेषु ग्रहाणां श्रेष्ठः, द्वादशरश्मिः अङ्गिरसः पुत्रः बृहस्पतिः तत्र जातः। पूर्वफल्गुन्यां उत्पन्नः लोकगुरुः, प्रजापतेः पुत्रः, नव रश्मिः रक्तवर्णः ग्रहः तत्र प्रादुर्भूतः। पूर्वाषाढायां ग्रहः जातः इति स्मृतिः; रेवत्यां सप्त रश्मिस्थाने सौरिः शनैश्चरः स्थापितः। धनिष्ठायां सौम्यः बुधः पञ्चरश्मिः ग्रहः उत्पन्नः; कृष्णवर्णः मृत्युपुत्रः, प्राणिनां संहारकः शिखी तत्र जातः। आश्लेषायां महाग्रहः सर्वभक्षः उत्पन्नः; तथा दक्षस्य कन्याः स्वनक्षत्रेषु प्रकटिताः। भरण्यां जन्म प्राप्तः राहुः, तमसः सारभूतः, कृष्णमण्डलीस्वरूपः, चन्द्रसूर्ययोः पीडनकर्ता ग्रहः। एतेषु तारेषु ग्रहेषु भार्गवप्रभृतिषु आद्यः ज्ञेयः, यतः जन्मनक्षत्रदोषे ते अशुभत्वं प्राप्नुवन्ति। तस्य ग्रहस्य भक्त्या दोषः विमुच्यते; सर्वेषु ग्रहेषु सूर्यः प्रथमः इति कथ्यते। तारेषु ग्रहेषु शुक्रः श्रेष्ठः; धूमवान् उपग्रहाणां मध्ये अग्रगण्यः; ध्रुवः चतुर्दिक्स्थितेषु ग्रहेषु अग्रगण्यः। नक्षत्रेषु श्रविष्ठा श्रेष्ठा; अयनयोः उत्तरायणम्; पंचवर्षेषु प्रथमः वर्षः इति कथ्यते। ऋतुषु शिशिरः श्रेष्ठः; मासेषु माघः; पक्षयोः शुक्लपक्षः; तिथिषु प्रतिपद् अग्रगण्यः। दिनरात्रिविभागेषु दिनम् आद्यं; मुहूर्तेषु प्रथमः मुहूर्तः रुद्राय समर्पितः। क्षणेषु निमेषः आद्यः; हे कालविदां श्रेष्ठ, श्रवणान्तात् धनिष्ठारम्भपर्यन्तं युगः पंचवर्षात्मकः इति कथ्यते। सूर्यस्य विशेषगत्याः कारणेन दिवाकरः चक्रवत् भ्रमति; तस्मात् कालस्य कर्ता इति स्मृतः। सः चतुर्विधप्राणिनां आरम्भकर्ता च संहरकर्ता च; तस्यापि रुद्रः साक्षात् आरम्भकर्ता, हे देव। एवं, लोकव्यवहाराय महादेवेन ज्योतिषां व्यवस्था अर्थनिर्णयः स्थापितः। कल्पारम्भे भगवता पूर्वविचारपूर्वकं एषा व्यवस्था प्रवर्तिता; सः सर्वज्योतिषां आधारः, अधिपः, सारः च। एकस्य प्रधानरूपस्य अद्भुतं विकारं यथार्थतया कश्चन पूर्णतया न गणयितुं शक्नोति। ज्योतिषां आगमनं गमनं च जनः चक्षुषा, परम्परया, अनुमानात्, प्रत्यक्षेण, तर्केण च ज्ञातुं अर्हति। तीक्ष्णबुद्ध्या परीक्ष्य श्रद्धा करणीयाः, हे विद्वन्; चक्षुः, शास्त्रं, आपः, लेखनम्, गणना च, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण। एते पञ्च हेतवः ज्योतिषां प्रमाणनिर्णये ज्ञेयाः। कथं विष्णुना कृपया ध्रुवः, बुद्धिमतां श्रेष्ठः, ग्रहाणां मध्ये स्तम्भरूपः अभवत्? एतत् त्वया अधुनैव वक्तव्यम्। अस्मिन विषयेषु, एकदा मर्कण्डेयेन, शास्त्रविशारदेन, मम पृष्टम्; सः मे सन्निधौ श्रवणोत्सुकः उक्तवान्, हे द्विजश्रेष्ठाः। उत्तानपादः, सर्वस्य अधिपः, महातेजसा दीप्तिमान्, शस्त्रधारिणां मध्ये श्रेष्ठः, पृथिवीं अधितिष्ठत्। तस्य द्वे पत्न्यौ आस्ताम्—सुनितिः सुरुचिः च; ज्येष्ठायां सुनित्यां महाकीर्तिः पुत्रः जातः। सः ध्रुवः नाम, अतिबुद्धिमान्, कुलदीपः, महाबुद्धिः, सप्तवर्षे अपि एकदा पितुः गोद्रुमे उपवेशत्। सुरुचिः तं बालम् तस्मात् अपसार्य, स्नेहपूर्वम् स्वस्य पुत्रं गोद्रुमे स्थापयित्वा, तं रूपानुसारं सम्मानितवती, हे द्विजश्रेष्ठ। पितुः गोद्रुमं न प्राप्त्वा, स बुद्धिमान् बालः, दुःखेन मनसा, मातरं समीपं गत्वा पुनः पुनः अश्रूणि विसृज्य रोदितवान्। पुत्रं अश्रूणि विसृज्यं दृष्ट्वा, माता, शोकवशात्, उवाच; सुरुचिः, पतिस्नेहिता, तस्य पुत्रः अपि आसीत्। मम दारिद्र्ययोगात् त्वं जातः, तव पुत्रः अपि दीनः; किं शोकं करोषि, किं पुनः पुनः रोदितुम् इच्छसि? हृदयदुःखेन तव शोकवृद्धिः एव भविष्यति; हे पुत्र ध्रुव, स्वबलात् तव स्थानं प्राप्तव्यम्। एवं मातरः उक्तः, सः ततः वनं गतः; तत्र विश्वामित्रं दृष्ट्वा, विधिवत् प्रणम्य। श्रद्धायुक्तः, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच—'भगवन्, कृपया वद, कथं सर्वेषां मध्ये उत्तमं स्थानं लभेयम्?' पितुः गोद्रुमे उपविष्टः अहम्, हे ऋषे, सुरुचिः, मातरः, मां अपसार्य; राजा पिता किमपि न उक्तवान्। तस्मात्, हे ब्रह्मन्, भयात् मातरं गतः; सुनितिः, मातरः, उक्तवती—'अत्यधिकं शोकं मा कुरु।' स्वकर्मणा, हे बाल, उत्तमं स्थानं प्राप्तव्यम्; तस्याः वचनं श्रुत्वा, हे महर्षे, तव स्थानं स्थाप्यते। अहम् एतत् वनं प्राप्तः, हे ब्रह्मन्, अद्य त्वां दृष्टवान्, प्रभो; तव कृपया अद्भुतं परमं स्थानं लप्स्ये।