लिङ्गपुराणम्

पृथिव्याः छायामुत्तोल्य मण्डलाकारं रूपमुत्पादितम्। तृतीयं महास्थानं स्वर्भानोरभवत्, यत् तमसा निर्मितम्। स एष स्वर्भानुः सूर्यादुत्पन्नः, सोमस्य पक्षयोः समं सञ्चरति। स सोमात् सूर्यं गच्छति, पुनः पक्षेषु सूर्यस्य गमनं करोति। यः स्वर्भानुमुत्पीडयति, तस्मात् सः स्वर्भानुरिति कथ्यते। चन्द्रस्य षोडशभागः भर्गवाय नियुक्तः। तस्माद् भर्गवात् एकचतुर्थांशवर्जितः, यः योजनाग्रात् मितः, स बृहस्पतिः विज्ञेयः। बृहस्पतेः पुनः एकचतुर्थांशवर्जितौ वक्रः शौरिश्च स्मृतौ। तयोः विस्ताराच्चक्राच्च एकचतुर्थांशवर्जितः बुधः। यावन्ति तारा-नक्षत्राणि दीप्तानि, तानि बुधेन तुल्यानि विस्तारचक्रयोः। यः तत्त्ववित्, स बुध्येत यः चन्द्रेण सह ताराणां बहुत्वं संयोगम्। तेषां तारा-नक्षत्राणां रूपाणि परस्परं न्यूनानि। चत्वारि शतानि, त्रयः शतानि, द्वे शते योजनानाम्—एते सर्वेषां अधमाः, ताराचक्राणि। तेषां मध्ये अर्धयोजनात् न्यूनं न विद्यते; तेषां उपरि त्रयः ग्रहाः, दूरं सञ्चरन्ति। शौर्यः, अंगिराः, वक्रश्च मन्दगामिनः विज्ञेयाः; तेषां गतिः पूर्वमुक्ता। एते सर्वे ग्रहाः एतेषु एव नक्षत्रेषु उदयन्ति। सूर्यः, हे मुने, विवस्वतः अदितेः च पुत्रः। स विशाखायां जातः, ग्रहाणां प्रथमो दीप्तिमान्, धर्मस्य पुत्रः। सोमः देवो वासुः। शीतांशुः, रात्रिकर्ता, कृतिकायां जातः। षोडशरश्मिः भृगुपुत्रः शुक्रः, सूर्यस्य अनन्तरं जातः। तारा-ग्रहाणां श्रेष्ठः तिष्ये उत्पन्नः; बृहस्पतिः, अंगिरसः पुत्रः, द्वादशरश्मिः जातः। पूर्वफल्गुन्यां, लोकाचार्यः, प्रजापतेः पुत्रः, नव रश्मियुक्तः रक्तदेहः ग्रहः उत्पन्नः। पूर्वाषाढायां ग्रहः जातः स्मृतः; रेवत्यां सप्तरश्मिस्थाने शौरिः शनैश्चरः प्रतिष्ठितः। सौम्यः बुधः धनिष्ठायां जातः, पञ्चरश्मियुक्तः ग्रहः। कृष्णः, मृत्युः पुत्रः, प्राणिनां विनाशकः शिखिः जातः। महाग्रहः सर्वभक्षः आश्लेषायां जातः; तथा दक्षस्य कन्याः स्वनाम्नि नक्षत्रेषु उत्पन्नाः। राहुः, तमसोऽम्शसम्भूतः, स्वभावतः कृष्णमण्डलः; स भरण्यां जातः, स चन्द्रसूर्ययोः पीडकः ग्रहः। एतेषां भर्गवादीनां ताराग्रहाणां सम्यग्ज्ञानं कर्तव्यम्; यतः जन्मनक्षत्रदोषे ते अमङ्गलाः भवन्ति। तस्य ग्रहस्य भजनात् तस्मात् दोषात् विमुक्तिः स्यात्। सर्वेषां ग्रहाणां मध्ये सूर्यः आद्यः इति कथ्यते। तारा-ग्रहाणां मध्ये शुक्रः श्रेष्ठः; धूमवान् धूमकेतूनां मध्ये; चतुर्दिक्स्थितेषु ग्रहेषु ध्रुवः श्रेष्ठः। नक्षत्रेषु श्रविष्ठा श्रेष्ठा; अयनयोः उत्तरायणम्; पंचवर्षेषु आद्यः संवत्सरः। ऋतुषु शिशिरः श्रेष्ठः; मासेषु मागः; पक्षयोः शुक्लपक्षः; तिथिषु प्रतिपच्चैव। अहोरात्रविभागे अहः आदिः; मुहूर्तेषु प्रथमः मुहूर्तः रुद्राय समर्पितः। क्षणेषु निमेषः आदिः; कालवित्, श्रवणान्ताद् धनिष्ठारम्भपर्यन्तं युगं पञ्चवर्षात्मकं इति कथ्यते। सूर्यस्य विशेषगत्या दिनकरः चक्रवत् भ्रमति; तस्मात् सः कालकर्ता इति स्मृतः। स एव चतुर्योनिजातानां प्रवर्त्तकः संहरणकर्ता च; तस्यापि साक्षात् रुद्रः प्रवर्त्तकः, हे देव। एवं महादेवेन लोकरचनार्थं नक्षत्रग्रहाणां विन्यासः तेषां चार्थनिर्णयः स्थापितः। कल्पादौ भगवता पूर्वनियोजितं; स एव सर्वनक्षत्रग्रहाणां आधारः, अधिपः, सारः च। अस्यैकस्य मुख्यस्य रूपस्य एषा अद्भुता परिवर्तनाः यथार्थतः कश्चन न सम्पूर्णतया गणयितुं शक्नोति। नक्षत्रग्रहाणां आगमनं गमनं च लोकेन चक्षुषा, परम्परया, अनुमानात्, प्रत्यक्षेण, तर्केण च ज्ञेयम्। तद् बुद्ध्या परीक्ष्य श्रद्धा कर्तव्या, हे बुद्धिन्; चक्षुः, शास्त्रं, जलम्, लेखनं, गणनं च—एते पञ्च हेतवः नक्षत्रग्रहपरिमाणनिर्णये ज्ञेयाः। इदानीं कथ्यते—कथं विष्णोः प्रसादेन ध्रुवः, मुनिश्रेष्ठः, ग्रहाणां मध्ये स्थम्भः अभवत्। एतस्मिन्नर्थे एकदा मया मार्कण्डेयेन पृष्टम्, स च बहुशास्त्रकुशलः, मम समीपे श्रोतुमुत्सुकः वदति स्म, हे द्विजश्रेष्ठाः। उत्तानपादः, सर्वेषां नृपाणां शासकः, महातेजसा दीप्तः, सर्वशस्त्रधारिणां श्रेष्ठः, पृथिवीं शशास। तस्य द्वे भार्ये—सुनिति च सुरुचिश्च; ज्येष्ठायां सुनित्याम् एकः पुत्रः महायशाः जातः। स ध्रुवः नाम, अतिविद्वान्, कुलदीपः, महाबुद्धिः, कदाचित् सप्तवर्षीयः अपि पितुः अङ्के उपाविशत्। सुरुचिः तं तस्मात् अपसार्य, स्वपुत्रं स्नेहेन पितुः अङ्के स्थापयामास, रूपेण तं समाद्रिय, हे द्विजोत्तम।