लिङ्गपुराणम्

दक्षस्य कन्याः तारा-नक्षत्ररूपेण प्रसिद्धाः। तेषु, सिम्हिकायाः पुत्रः स्वरभानुः नाम्ना असुरः, प्राणिनां क्लेशकरः अभवत्। चन्द्र, तारा, ग्रहाः, सूर्यः च—एतेषु स्वाभिमानयुक्ताः केचन निर्दिष्टाः; पूर्वं यथा विवृता, तत्र देवताः अपि स्थिताः। विवस्वतः सूर्यस्य स्थानं सहस्ररश्मिमयं, अग्निमयं च; चन्द्रस्य स्थानं जलमयं श्वेतं च कथितम्। बुधस्य स्थानं जलमयं, कृष्णं, रमणीयं च; शुक्रस्य स्थानं अपि जलमयं श्वेतं च, षोडशरश्मिमयं दीप्तिमत्। भौमस्य उत्तमं स्थानं रक्तं, नव रश्मिभिः युक्तं; बृहस्पतेः स्थानं पीतं, महद्, षोडशशिखयुक्तं च। शनैश्चरस्य स्थानं कृष्णं, अष्ट रश्मिभिः युक्तं; स्वरभानुस्थानं तु तमोमयं, प्राणिनां क्लेशकृत्। सर्वे तारा ऋषिरूपेण ज्ञेयाः, एकैकः रश्मियुक्तः; तेषां स्थानानि पुण्यकीर्तिनां, स्वभावतः श्वेतानि। ताः कल्पारम्भे सघनजलरूपेण निर्मिताः; सूर्यरश्मिसंयोगेन ताः दीप्तिमत्यः कथ्यन्ते। सवितुः आधारः नवसहस्रयोजनपरिमितः; तस्य वृत्तपरिधिः त्रीगुणः, मण्डलमितेन। चन्द्रस्य विस्तारः सूर्यस्य द्विगुणः; स्वरभानुः उभयोः तुल्यः, तयोः अधः सञ्चरति। पृथिव्याः छायां उत्थाप्य, वृत्ताकारः निर्मितः; स्वरभानोः महत् स्थानं तृतीयं, तमोमयं। सूर्यादुत्पन्नः, स चन्द्रपक्षेषु समं सञ्चरति; चन्द्रात् सूर्यं गच्छति, पुनः चन्द्रपक्षेषु सूर्यपक्षं प्राप्नोति। स्वरभानुं ताडयति इति स्वरभानुशब्दः; चन्द्रस्य षोडशभागः भार्गवाय निर्दिष्टः। आधारात् मण्डलात् च, योजनाग्रात् मितं, भार्गवात् चतुर्थांशविहीनं बृहस्पतिः ज्ञेयः। वक्रः सौरिः च बृहस्पतेः चतुर्थांशविहीनौ स्मृतौ; विस्तारात् मण्डलात् च, तयोः चतुर्थांशविहीनः बुधः। तारा-नक्षत्ररूपाणि यत्र दीप्तिमन्तः, बुधस्य तुल्यं विस्तारं मण्डलं च। यथार्थज्ञः जानाति यः, तेषु चन्द्रसम्बद्धाः तारा बहवः; तारा-नक्षत्ररूपाणि परस्परं न्यूनानि। चतुःशतानि, त्रिशतानि, द्विशतानि योजनानि—एते सर्वेषां न्यूनतमं, तारामण्डलानि। तेषु अर्धयोजनात् न्यूनं मितं नास्ति; तेषामुपरि त्रिग्रहाः, दूरसञ्चारिणः। सौरिः, अङ्गिराः, वक्रः च मन्दगतिकाः ज्ञेयाः; तेषां गतिः पूर्वं विस्तारतः उक्ता। एते सर्वे ग्रहाः एतेषु नक्षत्रेषु उत्पन्नाः; सूर्यः, हे ऋषिसत्तम, विवस्वतः अदितेः पुत्रः। विशाखायां जातः, ग्रहेषु प्रथमः दीप्तिमान् धर्मपुत्रः; सोमः देवः वासुः। शीतरश्मिः, निश्कर्ता, कृतिकायां जातः; षोडशरश्मिपुत्रः भ्रुगोः शुक्रः सूर्यस्य अनन्तरं। तारा-ग्रहाणां श्रेष्ठः तिष्ये उत्पन्नः; ग्रहः बृहस्पतिः अङ्गिरसः पुत्रः, द्वादशरश्मियुक्तः, जातः। पूर्वफल्गुन्यां जातः, जगद्गुरुः ग्रहः, प्रजापतेः पुत्रः, नव रश्मियुक्तः, रक्तदेहः उत्पन्नः। पूर्वाषाढायां स्मृतः ग्रहः जातः; रेवत्यां सप्त रश्मिस्थाने सौरिः शनैश्चरः स्थापितः। सौम्यः बुधः धनिष्ठायां उत्पन्नः, पञ्चरश्मियुक्तः; कृष्णः मृत्युपुत्रः, प्राणिनां नाशकः शिखिः जातः। महाग्रहः सर्वभक्षकः आश्लेषायां जातः; तथा दक्षस्य कन्याः स्वनक्षत्रेषु उत्पन्नाः। राहुः तमोमयस्य साररूपः, कृष्णमण्डलस्वभावः; भरण्यां जातः, स चन्द्रसूर्ययोः क्लेशकृत् ग्रहः। एते तारा-ग्रहाः भार्गवाद्यादिभिः आरभ्य ज्ञेयाः; जन्मनक्षत्रदोषे तेषां अशुभत्वं भवति। तस्य ग्रहस्य भक्त्या तद्दोषात् विमुक्तिः; सर्वेषु ग्रहेषु सूर्यः प्रथमः कथ्यते। तारा-ग्रहेषु शुक्रः श्रेष्ठः; धूमवान् केतुषु; ध्रुवः चतुर्दिकस्थितेषु ग्रहेषु श्रेष्ठः। नक्षत्रेषु श्रविष्ठा श्रेष्ठा; अयनेषु उत्तरायणम्; पञ्चवर्षेषु प्रथमः वर्षः। ऋतुषु शिशिरः श्रेष्ठः; मासेषु माघः; पक्षेषु शुक्लपक्षः; तिथिषु प्रतिपद्। दिने-रात्रे विभागेषु दिनं आरम्भः; मुहूर्तेषु प्रथमः रुद्राय समर्पितः। क्षणेषु निमेषः आरम्भः; हे कालविदां श्रेष्ठ, श्रवणान्ताद् धनिष्ठारम्भपर्यन्तं युगं पञ्चवर्षमितं। सूर्यस्य विशेषगत्याः, दिनकर्ता चक्रवत् परिभ्रमति; तस्मात् कालकर्ता देवः स्मृतः। स चतुर्विधप्राणिनां आरम्भकर्ता, संहारकर्ता च; तस्यापि रुद्रः साक्षात् आरम्भकर्ता, देव। इदं दीप्तरूपाणां व्यवस्था, अर्थनिर्णयः च, महादेवेन लोकव्यवहारार्थं स्थापितम्। कल्पारम्भे भगवता पूर्वविचार्य प्रवर्तितम्; स एव दीप्तरूपाणां आधारः, अधिपः, सारः च।