लिङ्गपुराणम्

आकाशे सर्वे तारे दृश्यन्ते, तत्रैव समग्रं विश्वं अपि प्रकाशते। यतः तानि न विनश्यन्ति, तस्मात् तारे इति कथ्यन्ते। एतेषां क्षेत्राणि स्वैः किरणैः दीप्तिमन्ति भवन्ति; सूर्यः तेषां तारेभ्यः नक्षत्रेभ्यः च तेजः गृह्णाति। यत्र लोकस्य पुण्यकर्माणि क्रियन्ते, तेषां पुण्यस्य अन्ते ग्रहाणि आश्रयन्ति; यतः तानि अतीर्यन्ति, तस्मात् तारे इति नाम, तथा शुक्लत्वात् अपि तारे इति कथ्यन्ते। दैवीयानि, भौमानि, रात्रिचराणि तानि सर्वाणि अपि सूर्यः तेषां तेजः गृह्णाति, कृष्णानाम् अपि। यज्ञाय गत्यर्थं च एष तत्वं वर्ण्यते; यः आपां तेजः आकर्षति, सः तस्मात् सविता इति प्रसिद्धः। पूर्णचन्द्रः तु रमणीयतत्त्वं इति कथ्यते; सः शुक्लता, अमृतत्वं, शीतलता च अनुभूयते। सूर्यचन्द्रयोः दीप्तिमन्ति दिव्यवर्त्मानि, उज्ज्वलानि, आप्य, शुभानि, गोलाकाराणि, सुदृढघटसदृशानि च प्रकाशन्ति। तत्र चन्द्रमण्डलं घनाप्स्वभावं इति प्रसिद्धम्; सूर्यमण्डलं तु घनतेजः पूर्णं, शुक्लं, उज्ज्वलं च। सर्वे देवाः तत्र निवसन्ति; प्रत्येकस्य मन्वन्तरे तारे, सूर्ये, ग्रहेषु च देवाः आश्रिता भवन्ति। तस्मात् ग्रहाः गृहाणि इति कथ्यन्ते; सूर्यः सूर्यगृहं प्रविष्टः, चन्द्रः चन्द्रगृहं प्रविष्टः। शुक्रः षोडशकिरणदीप्तः शुक्रगृहं प्रविष्टः; बृहस्पतिः महात्मा बृहस्पतिगृहं, मङ्गलः मङ्गलगृहं प्रविष्टः। शनैश्चरः शनैश्चरगृहं तथा शनैश्चरदेवः अपि; बुधः बुधगृहं, राहुः राहुगृहं प्रविष्टः। सर्वे तारे नक्षत्रेषु प्रविशन्ति; सर्वे ग्रहाः दीप्तिमन्तः च पुण्यात्मनां स्वाम्यः भवन्ति। कल्पारम्भे एते सञ्चालिताः, स्वयम्भुवाः सृष्टाः; तेषां स्थितिः यावत् प्रलयः तिष्ठति। सर्वेषु मन्वन्तरेषु एष देवस्थानानि; देवाः आत्मसम्मानपूर्णाः पुनः पुनः तानि गृहीत्वा तिष्ठन्ति। पूर्वगतैः, आगामिदैः, अनागामिदैः, वर्तमानैः च देवैः सह एतानि स्थानानि तिष्ठन्ति, तत्र स्थितैः देवैः सह। अस्मिन्मन्वन्तरे ग्रहाः दिव्या इति कथ्यन्ते; सूर्यः विवस्वतः अदितिसुतः, वैवस्वतमन्वन्तरे प्रसिद्धः। सोमः तेजस्वी, ऋषिसुतः, देवः, वसुश्च; शुक्रः भगवतः, भर्गवः, असुरपूजकः इति ज्ञेयः। बृहस्पतिः, महातेजस्वी, देवगुरुः, अङ्गिरसः पुत्रः; बुधः रम्यः, प्रियः, ऋषिसुतः स्मृतः। शनैश्चरः विचित्ररूपः, संज्ञायाः विवस्वतः पुत्रः; अग्निः विकेश्याः जातः, युवान्, रक्तज्वालः। दक्षस्य कन्याः तारे नक्षत्राणि इति प्रसिद्धाः; स्वर्भानुः सिंहिकायाः पुत्रः, असुरः, प्राणिनाम् उपद्रवकर्ता। चन्द्रे, तारेषु, ग्रहेषु, सूर्ये च, आत्मसम्मानयुक्ताः ज्ञेयाः; तेषां स्थितयः पूर्ववत् वर्णिताः, देवाः अपि तत्र स्थिताः। विवस्वतः सहस्रकिरणस्य सूर्यगृहं अग्निमयम्; चन्द्रगृहं आप्यम्, शुक्लं च। बुधस्य गृहं आप्यम्, कृष्णम्, रमणीयम्; शुक्रस्य गृहं अपि आप्यम्, शुक्लं, षोडशकिरणदीप्तम्। भौमस्य उत्तमं गृहं रक्तम्, नवकिरणयुक्तम्; बृहस्पतेः गृहं पीतम्, महत्, षोडशज्वालायुक्तम्। शनैश्चरस्य गृहं कृष्णम्, अष्टकिरणयुक्तम्; स्वर्भानोर् गृहं तमः, प्राणिनाम् उपद्रवस्थानम्। सर्वे तारे ऋषयः इति ज्ञेयाः, एककिरणयुक्ताः; पुण्यकीर्तिनां स्थानानि, स्वभावतः शुक्लानि। घनाप्स्वभावयुक्ताः कल्पारम्भे सृष्टाः; सूर्यस्य किरणैः संयोगात् दीप्तिस्वरूपाः इति कथ्यन्ते। सवितुः आधारः नवसहस्रयोजनानि; तस्य परिधिः तदत्रिस्सप्तति योजनेषु, मण्डलमापेक्षया। चन्द्रस्य विस्तारः सूर्यस्य द्विगुणः; स्वर्भानुः तयोः तुल्यः, तयोः अधः गच्छति। पृथिव्याः छायां उत्थाप्य गोलाकारं रूपं निर्मितम्; स्वर्भानोर् महास्थानं तृतीयं, यत् तमोमयम्। सूर्यादुत्पन्नम्, तद् चन्द्रपक्षेषु समं गच्छति; चन्द्रात् सूर्यं प्राप्ति, पुनः चन्द्रपक्षेषु सूर्यस्थानं गच्छति। यतः स्वर्भानुं नुदति, तस्मात् स्वर्भानुः इति नाम; चन्द्रस्य षोडशांशः भर्गवाय दत्तः। आधारात्, मण्डलात्, योजनेषु अग्रभागात्, भर्गवात् त्र्यंशहीनः बृहस्पतिः इति ज्ञेयः। वक्रः, सौरिः, बृहस्पतेः त्र्यंशहीनौ स्मृतौ; विस्तारात्, मण्डलात्, बुधः तयोः त्र्यंशहीनः। तारेषु नक्षत्रेषु च रूपाणि, यानि दीप्तिमन्ति, बुधस्य तुल्यानि विस्तारमण्डलयोः। यथार्थज्ञः जानाति, यः चन्द्रे तारेषु च बहवः तारे संयुक्ताः; तारेषु नक्षत्रेषु च रूपाणि परस्परं हीनानि। चत्वारि शताः, त्रि शताः, द्वि शताः योजनेषु—एते सर्वे अधमाः, तारेषु मण्डलानि। तेषु अर्धयोजनात् न्यूनं मापं नास्ति; तेषां उपरि त्रयः ग्रहाः, दूरगताः गच्छन्ति। सौरिः, अङ्गिरसः, वक्रः मन्दगामिनः इति ज्ञेयाः; तेषां गत्यः पूर्वमेव क्रमशः वर्णिताः। एवं दिव्यं तारा-ग्रह-सूर्य-चन्द्रादीनां स्थानं, स्वरूपं, गत्यः, तेजः च पुण्यात्मनां, देवतानां, आकाशे कल्पारम्भाद् यावत् प्रलयः, मन्वन्तरेषु च पुनः पुनः स्थितम् इति श्रूयते।