लिङ्गपुराणम्

सर्वं विश्वं तस्मादेव सम्प्रभवति—देवाः, दानवाः, मनुष्याः, रुद्रः, इन्द्रः, उपेन्द्रः, चन्द्रः, ब्राह्मणश्रेष्ठाः, अग्निः, स्वर्गवासी च सर्वे तस्मादेव उत्पद्यन्ते। स एव सर्वतेजसां तेजः, सर्वलौकिकविभूत्याः स्रोतः, सर्वात्मा, सर्वलोकनाथः—महादेवः, प्रजापतिः। स एव सूर्यः त्रैलोक्यस्येश्वरः, परमः आदि-देवः; तस्मादेव सर्वमुत्पद्यते, तस्मिन्नेव च सर्वं लीयते। सूर्यादेव लोकानामुत्पत्तिः प्रलयश्च प्राचीनतः प्रवर्तते; स रविः, दीप्तिमान्, सुलभः न ज्ञातुम्। अत्र क्षणाः, निमेषाः, दिवसाः, रात्रयः, पक्षाः—सर्वे समाप्तिं यान्ति पुनः पुनः जायन्ते च। मासाः, वर्षाणि, ऋतवः, युगानि—सूर्यं विना कालविभागः नास्ति। कालाभावेन न कश्चिदनुक्रमः, न प्रारम्भः, न प्रतिदिनविधानम्; ऋतुविभागोऽपि नास्ति, न पुष्पं, मूलं, फलम्। कथं सस्यपरिपाकः स्यात्, नापि तृणौषधिसमूहः? तदभावे जीविनां स्थावरजङ्गमानां वा स्वर्गस्थानीयं वा नास्ति। भास्करं विना—यो रुद्रस्वरूपः, जगद् दाहकः—न कश्चिद् प्रकाशः; स एव कालः, वह्निः, द्वादशस्वरूपः प्रजापतिः। स एव, द्विजश्रेष्ठाः, त्र्यलोक्यं चराचरं दहति; स सर्वतेजःसमूहः, सर्वलोकव्यापी च। स परमगत्याऽह्निश्च रात्रौ चेदं जगत् सर्वतः—दिशः, ऊर्ध्वम्, अधः च—तापयति। यथा दीपः गृहमध्ये लम्बमानः सर्वतः, ऊर्ध्वं, अधः च तमः नाशयति, तथा सूर्यः—ग्रहपतिः, जगन्नाथः, सहस्रकिरणः—सर्वदिक् सर्वं लोकं स्वकिरणैः प्रकाशयति। तस्य सहस्रकिरणानां सप्त किरणाः श्रेष्ठाः, य एते ग्रहाणां स्रोतांसि। तत्र सुषुम्णा, हरिकेशः, विश्वकर्मा, विश्वव्याचा, आद्या, संनद्धा, परः—एते स्मृताः। अन्यश्च सर्वावसु, स्वराज् च; सुषुम्णाकिरणः दक्षिणदिग्भागं प्रज्वालयति। सुषुम्णा अधः, ऊर्ध्वं, अधस्तात् च गच्छति; हरिकेशः, अग्रतः स्थितः, ताराणां स्रोतः कथ्यते। दक्षिणे विश्वकर्मा बुधस्य किरणवृद्धिं करोति; पृष्ठतः स्थितः विश्वव्याचा शुक्रस्य स्रोतः स्मृतः। संनद्धा मङ्गलस्य स्रोतः, षष्ठः सर्वावसु बृहस्पतेः स्रोतः। पुनः, किरणः शनैश्चरं पोषयति; एवं सूर्यतेजसा तारा, ग्रहाः, नक्षत्राणि च दीप्तिमन्तः सन्ति। एते सर्वे गगने दृश्यन्ते, सर्वं विश्वं च; ते न विनश्यन्ति, तस्मात् तारा इति कथ्यन्ते। एतेषां किरणैः सर्वे क्षेत्राणि दीप्तानि; सूर्यः तेषां ताराणां नक्षत्राणां च तेजः गृह्णाति। पुण्यकर्मणां फलान्ते ग्रहेषु गच्छन्ति; ते तारा इति, शुक्लत्वात् अपि तारा इति कथ्यन्ते। दिव्याः, पार्थिवाः, रात्रियः—सर्वेषां तेजः सूर्यः गृह्णाति, कृष्णानामपि। यज्ञचेष्टार्थं अयं तत्त्वं वर्णितम्; सविता इति, आपां तेजः आप्नोति इति। पूर्णचन्द्रः परमानन्दरूपः, शुक्लत्वे, अमृतत्त्वे, शीतलत्वे च दृश्यते। सूर्यचन्द्रयोः दिव्यदीप्तिमद् वर्त्मसु—दीप्तेषु, आप्येषु, शुभेषु, मण्डलीभूतेषु, सुदृढघटसदृशेषु—चन्द्रमण्डलं आप्यरूपं, सूर्यमण्डलं तु दीप्तं, घनतेजःपूर्णं, शुक्लं च। सर्वे देवाः तत्र वसन्ति; प्रत्येकं मन्वन्तरे तारा, सूर्य, ग्रहेषु एव तेषां आश्रयः। तस्मात् ग्रहाः गृहानि इति प्रसिद्धाः; सूर्यः सूर्यगृहं प्रविष्टः, चन्द्रः चन्द्रगृहं प्रविष्टः। शुक्रः षोडशकिरणदीप्तः शुक्रगृहं प्रविष्टः; बृहस्पतिः बृहस्पतिगृहं, मङ्गलः मङ्गलगृहं प्रविष्टः। शनैश्चरः शनैश्चरगृहं, शनैश्चरदेवः अपि; बुधः बुधगृहं, राहुः राहुगृहं प्रविष्टः। सर्वे तारा नक्षत्रेषु प्रविशन्ति; एते सर्वे ग्रहाः, प्रकाशमन्तः, पुण्यात्मनां स्वामित्वे सन्ति। कल्पारम्भे एते स्वयम्भुवाऽसृज्यन्त; एषां स्थितिः प्रलयपर्यन्तं तिष्ठति। सर्वेषु मन्वन्तरेषु एते देवस्थानानि; देवाः स्वाभिमानयुक्ताः पुनः पुनः तत्र तिष्ठन्ति। गतैः, भविष्यद्भिश्च, न आगमिष्यद्भिश्च, वर्तमानैश्च देवैः सह एतानि स्थानानि तिष्ठन्ति, तत्र संस्थितैः देवैः सह। अस्मिन्मन्वन्तरे ग्रहाः दिव्याः इति कथ्यन्ते; सूर्यः वैवस्वतमन्वन्तरे विवस्वतः अदितेः पुत्रः इति प्रसिद्धः। सोमः ऋषिपुत्रः, तेजस्वी, देवः, वसुः च; शुक्रः भृगुपुत्रः, असुराराधकः, देवः इति विज्ञेयः। बृहस्पतिः—दीप्तिमान्, देवगुरुः, अङ्गिरसः पुत्रः; बुधः मनोज्ञः, ऋषिपुत्रः इति स्मृतः। शनैश्चरः, विचित्ररूपः, संज्ञायाः विवस्वतः च पुत्रः; अग्निः विकेश्याः जातः, तरुणः, रक्तज्वालः इति।