लिङ्गपुराणम्

सूर्यः औषधीषु बलं ददाति, पितृभ्यः हविर्ददाति, देवेषु चामृतं ददाति। एतानि त्रीणि द्रव्याणि स एव त्रिषु लोकेषु स्थापयति। स एव सहस्रकिरणः सूर्यतेजाः लोकानां कार्यं साधयन्, तेषु प्राप्तः स्वांशैः विभज्य, जलरूपेण शीतोष्णं विमुञ्चति। एष एव तेजस्वी दीप्तिमान् भास्करमण्डलः, सूर्य इति प्रसिद्धः, ताराग्रहचन्द्राणां मूलं स्थलं च भवति। सर्वे चन्द्रताराग्रहगणाः सूर्यादेव उत्पद्यन्ते इति विज्ञेयम्; सोमः ताराणां नाथः तस्याधिपतेः वामनेत्रं भवति। सूर्यः स्वयमेव तस्याधिपतेः दक्षिणनेत्रं, तयोः दृष्ट्या सर्वभूतानां मार्गदर्शनं क्रियते। शेषाः पञ्च ग्रहाः अपि स्वेच्छया विचरन्तः स्वामिनः ज्ञेयाः; अग्निः, सूर्यः, आपः, चन्द्रः चात्रोच्यन्ते। शेषेषां स्वरूपं यथावत् शृणु—देवसेनापतिः स्कन्दः अङ्गारकः इति ग्रहेषु कथ्यते। ये विद्याम् अवगच्छन्ति, ते बुधं नारायणदेवमाहुः; यमः सर्वलोकनाथः साक्षात् भूताधिपः। द्विजश्रेष्ठ! शनैश्चरः महाग्रहः शनैः शनैः चलन्, देवासुराचार्यः स्मृतः; द्वौ दीप्तिमन्तौ अपि महाग्रहौ। ततः शुक्रः बृहस्पतिश्च प्रजापतेः पुत्रौ कथ्येते; सर्वे लोका अपि सूर्ये एव मूलं लभन्ते—अत्र संशयो नास्ति। तस्मादेव सर्वं विश्वमुत्पद्यते—देवाः, दानवाः, मनुष्याः, रुद्रः, इन्द्रः, उपेन्द्रः, चन्द्रः, ब्राह्मणश्रेष्ठः, अग्निः, दिवौकसः च। सर्वदीप्तिमतां तेजः, सर्वं लोकीयं तेजः, सर्वात्मा, सर्वलोकनाथः—महादेवः, प्रजापतिः। सूर्य एव त्रैलोक्यस्य अधिपः, परः आदिदेवः; तस्मादेव सर्वमुत्पद्यते, तस्मिन्नेव सर्वं लीयते। जगतां उत्पत्तिलयौ आदौ सूर्यादेव प्रवर्तेते; रविः, तेजस्वी प्रभामान्, ग्रहः सुलभः न ज्ञेयः। अत्रैव निमेषा, क्षणाः, अह्न्यह्नि, रात्रयः, पक्षाः च सर्वे समाप्तिम् उपयान्ति पुनः पुनः जायन्ते च। मासाः, वर्षाणि, ऋतवः, युगानि अपि—सूर्यविना कालपरिमाणं नास्ति। कालविना न क्रमः, न प्रवर्तनम्, न दिनचर्या; न ऋतुविभागः, न पुष्पं, न मूलं, न फलम्। कथं तर्हि धान्यानां पक्वता, तृणवनस्पतीनां च विविधता? तस्य विना न जीवितं, निह्स्वर्गे निह्संसारे च। भास्करविना, यो रुद्रस्वरूपः, जगत् तापयति, न किञ्चिद् दीप्तिमान्; स एव कालः, वह्निः, द्वादशात्मा प्रजापतिः। स एव, द्विजश्रेष्ठ, त्रीन् लोकान् चराचरान् दहति; स एव सर्वतेजसां समष्टिः, सर्वलोकान् व्याप्नोति। स एव उत्तमां गतिं गच्छन्, दिवा च रात्रौ च, दिशः, ऊर्ध्वं, अधः च जगत्तापयति। यथा दीपः गृहमध्ये लम्बमानः सर्वतः, ऊर्ध्वतः, अधस्ताच्च तमः नाशयति, एवं ग्रहाधिपः, लोकनाथः, सहस्रकिरणः सूर्यः, सर्वदिक् भास्करैः जगत् प्रकाशयति। सूर्यस्य सहस्रकिरणानां, ये पूर्वं मया कथिताः, सप्त प्रमुखाः—एतेषां ग्रहसम्भवाः। सुषुम्णा, हरिकेशः, विश्वकर्मा, विश्वव्यचा, आद्या, संनद्धा, परा—एते स्मृताः। सर्वावसुश्चान्यः, स्वराट् अपि कथ्यते; सुषुम्णा सूर्यकिरणः दक्षिणचिह्नं प्रज्वलयति। सुषुम्णा अधः, ऊर्ध्वं, अधस्ताच्च गच्छति; हरिकेशः, यः पुरतः अस्ति, तारागणस्य मूलम् इति कथ्यते। दक्षिणे विश्वकर्मा बुधस्य किरणं वर्धयति; पृष्ठतः विश्वव्यचा शुक्रस्य मूलम् इति ज्ञायते। संनद्धा अङ्गारकस्य किरणः; षष्ठी, सर्वावसु, बृहस्पतेः किरणः। पुनः, शनैश्चरस्य किरणं पोषयति; एवं सूर्यतेजसा ताराग्रहनक्षत्राणि दीप्तिमन्ति भवन्ति। एते सर्वे दिवि दृश्यन्ते, इदं च विश्वं; यतः ते न विनश्यन्ति, तस्मात् तारका इति कथ्यन्ते। एतेषां सर्वेषां क्षेत्राणां किरणैः दीप्तिः दृश्यते; सूर्यः तेषां तारानक्षत्राणि गृह्णाति। अत्र पुण्यकर्मणा, पुण्यस्य अन्ते, ग्रहेषु गच्छन्ति; यतः ते तरन्ति, तस्मात् तारका इति, शुक्लत्वात् अपि तारका इति कथ्यन्ते। दिव्येषु, पार्थिवेषु, नक्त्येषु च सर्वेषु, सूर्यः सदा तेषां तेजः गृह्णाति, कृष्णानामपि। यज्ञक्रियायाः गत्यर्थं अयं तत्त्वम् उच्यते; यतः सः आपां तेजः आकर्षति, तस्मात् सविता इति कथ्यते। पूर्णचन्द्रः आनन्दस्वरूपः, शुक्लत्वे, अमृतत्वे, शीतलत्वे च दृश्यते। सूर्यचन्द्रयोः दिव्येषु, दीप्तिमत्सु, अम्बुधिषु, शुभेषु, गोलरूपेषु, घटोपमेषु मण्डलेषु—तत्र चन्द्रमण्डलं घनजलस्वरूपं स्मृतम्; सूर्यस्य मण्डलं तु दीप्तिमत्, घनतेजःपूर्णं, शुक्लवर्णम्। सर्वे देवाः तत्रैव निवसन्ति; प्रत्येकस्य मन्वन्तरे सर्वे तारासूर्यग्रहेषु आश्रिता भवन्ति। तस्मात् ग्रहाः एव गृहानि इति कथ्यन्ते; सूर्यः स्वसूर्यगृहं प्रविष्टः, चन्द्रः अपि स्वचन्द्रगृहं प्रविष्टः।