लिङ्गपुराणम्

सूर्यः स तु दीप्तिमान् दिव्यः शुद्धश्चोच्यते, यः स्वैः किरणैः जलं पिबन् भाति, भूम्यग्निना च संयुक्तः। स एवाग्निः सहस्रपादो घटाकृतिसदृशः सर्वतः सहस्रनाड्याभिः आकर्षति। ताः नाड्यः सागरस्य, कूपानां, मेघानां, स्थावरजङ्गमवारिणां, सरसां, नद्यादीनां च सञ्ज्ञाः। तस्य सहस्रकिरणाः शीतं वर्षं चोष्णं सृजन्ति; तासु चतुःशतानाड्यः प्रतिविशिष्टवपुषः वर्षन्ति। ताः पात्राणि, मालाः, पताकाः, पतद्भिः स्रोतांसि च कथ्यन्ते; वर्षकारिणः सर्वाः किरणाः 'अमृत' इति नाम्ना ज्ञायन्ते। तासां त्रिशतानाड्यः हिमकराः किरणाः; तासु सूत्राणि, मेघाः, वर्षाणि च शीतलानि हिमजनकानि सन्ति। सर्वाः 'चन्द्रकिरण' इति नाम्ना प्रसिद्धाः; पीताः किरणाः, शुक्लाः, दिशः, गाः च जगद्धारिण्यः सन्ति। ताः सर्वाः शुक्लाः त्रिशतानि किरणानि उष्णजनकानि कथ्यन्ते; ताभिः चन्द्रः मनुष्याः, पितॄन्, देवान् च पुष्णाति। एषः त्रिभिः उपायैः मनुष्येभ्यः ओषधीन्, पितृभ्यः हविः, सर्वेभ्यः देवभ्यः अमृतं प्रयच्छति। वसन्तग्रीष्मयोः त्रिशतैः किरणैः दहति; वर्षाशरद्योः चतुर्शतानि किरणानि सृजति। हेमन्तशिशिरयोः त्रिभिः किरणैः हिमं सृजति; तत्र इन्द्रः, धाता, भगः, पूषा, मित्रः, वरुणः, अर्यमा च सन्ति। अंशुः, विवस्वान्, त्वष्टा, पर्जन्यः, विष्णुः, माघमासे वरुणः, फाल्गुने सूर्यः। चैत्रे अंशुः, वैशाखे धाता, ज्येष्ठे इन्द्रः, आषाढे अर्यमा रवीः च। श्रावणे विवस्वान्, प्रौष्ठपदे भगः, आश्वयुजे पर्जन्यः, कार्तिके त्वष्टा रवीः च। मार्गशीर्षे मित्रः, पौषे नित्यविष्णुः, माघे वरुणस्य सूर्यकर्म पञ्चसहस्रकिरणमस्ति। पूषा देवोऽंशुः षट्सहस्रकिरणैः दीप्तः; धाता सप्तसहस्रैः; शतकृतु अष्टसहस्रैः। विवस्वान् दशकिरणैः गच्छति; भग एकादशकिरणैः; मित्रः सप्तकिरणैः तपति; त्वष्टा अष्टकिरणैः स्मृतः। अर्यमा दशकिरणैः गच्छति; पर्जन्यः नवकिरणैः; विष्णुः षट्सहस्रकिरणैः भूमिं तापयति। वसन्ते सूर्यः कपिलवर्णः; ग्रीष्मे सुवर्णप्रभः; वर्षासु शुक्लः; शरदि पाण्डुः। हेमन्ते ताम्रवर्णः; शिशिरे रक्तवर्णः। एवं सूर्यसमुत्थिताः वर्णाः प्रोक्ताः। स ओषधीषु बलं, पितृभ्यः हविः, देवेषु अमृतं ददाति; सूर्यः एतानि त्रयाणि त्रिषु लोकेषु स्थापयति। एवं सहस्रकिरणश्च सौर्यबलं लोककार्यं साधयति, तेषु प्रविश्य, आपां द्वारा शीतोष्णं मुञ्चन्। स एष दीप्तिमान् प्रभामण्डलः सूर्यः इति कथ्यते, ताराग्रहचन्द्राणां मूलं कारणं च। सर्वे चन्द्रताराग्रहाः सूर्यादेवोत्पन्नाः; सोमः तारापतिः अधिराजस्य वामचक्षुः। सूर्यः स्वयमेव तस्य दक्षिणचक्षुः; तयोः दृष्ट्या सर्वे प्राणिनः नियन्त्र्यन्ते। शेषपञ्चग्रहाः स्वेच्छया विचरन्तः अधिपाः ज्ञेयाः; अग्निः, सूर्यः, आपः, चन्द्रः च पठ्यन्ते। शेषेषां स्वरूपं सम्यक् प्रवक्ष्यामि; स्कन्दः देवसेनापतिः अङ्गारकः ग्रहेषु कथ्यते। ये विद्वांसः तैः बुधो नारायणः देवः इति निगद्यते; यमः सर्वलोकनाथः स्वयमेव प्रजापतिः। हे द्विजश्रेष्ठ! शनैश्चरः महाग्रहः शनैः संचरन् देवदानवानां गुरुर्भवति; द्वौ दीप्तिमन्तौ महाग्रहौ स्मृतौ। ततः शुक्रः बृहस्पतिश्च प्रजापतेः पुत्रौ उच्येते; सर्वे लोका आदित्यं मूलं मन्यन्ते—अत्र न संशयः। तस्मात् सर्वमिदं जगत् उत्पद्यते, देवासुरमानुषैः सह, रुद्रः, इन्द्रः, उपेन्द्रः, चन्द्रः, ब्राह्मणश्रेष्ठः, अग्निः, दिवौकसः च तत्र सन्ति। सर्वदीप्तिमतां तेजः, सर्वं युष्माकं वैभवं, सर्वात्मा, सर्वलोकनाथः—महादेवः प्रजापतिः। एक एव सूर्यः त्रैलोक्यस्येश्वरः, परः आद्यः देवः; तस्मात् सर्वं जायते, तस्मिन्नेव सर्वं लीयते। संसारस्य उत्पत्तिलयौ सूर्यादेव प्रवर्तेते; स ग्रहः, हे ब्राह्मणाः, सुलभेन न ज्ञायते—रविः प्रभामान्। अत्र क्षणाः, निमेषाः, अह्न्यः, रात्रयः, पक्षाः च सर्वे समाप्तिं यान्ति पुनः पुनः समुत्पद्यन्ते। मासाः, वर्षाणि, ऋतवः, युगानि च—सूर्यं विना, कालगणना नास्ति। कालं विना न क्रमः, न आरम्भः, न दिनानुक्रमः; न ऋतुविभागः, न पुष्पं, मूलं, न फलं। कथं बीजानां पक्वता, न च तृणवनस्पतिसमूहः? तेन विना न जीविनां सत्ताऽस्ति, निह्नुतं च दिवि। विना भास्करं, यः रुद्रस्वरूपः, जगत्तापयिता, न तेजो दृश्यते; स एव कालः, अग्निः, द्वादशात्मा प्रजापतिः। स एव, हे द्विजश्रेष्ठ, त्रैलोक्यं चराचरं दहति; स एव सर्वतेजःसमूहः, सर्वेषु लोकेषु व्याप्य स्थितः।