लिङ्गपुराणम्

एवं काले काले योगाचार्याणां महात्मनाम् उपदेशाय मुनयः कीर्त्यन्ते। तत्र वाचश्रवा ऋषिः स्वयम्, शु्ष्मायणिः शुद्धात्मा, तृणबिन्दुः तपस्वी मुनिः, शक्तिः, शाक्तेयः, उत्तरश्च—एते स्मृताः। जातूकर्ण्यः, हरिः साक्षात्, कृष्णद्वैपायनः महर्षिः—एते च व्यासाः, येन कलियुगे योगाचार्याणां श्रवणं कर्तव्यम् इति निर्दिष्टम्। अनन्ताः सन्ति भगवतः, रुद्रस्य, व्यासस्य च अवताराः युगयुगेषु, विशेषतः कलियुगे भगवत्स्मरणार्थम्। वैवस्वतमन्वन्तरे, वराहकल्पे, सर्वेषु च कल्पेषु पुनः पुनः तान् अवतारान् अहम् उद्घोषयिष्यामि। त्वं च वराहकल्पे वर्तमानमन्वन्तराणि, तथा उर्ध्वकल्पेषु, वैवस्वतकल्पे च सिद्धान् उद्घोषयितुम् अर्हसि। मनवः अपि क्रमशः कीर्त्यन्ते—स्वायम्भुवो मनुः प्रथमः, ततः स्वरौचिषः, उत्तमः, तामसः, रैवतः, चाक्षुषः च। वैवस्वतः सावरिणिः, धर्मसावरिणिः, पिशङ्गः, अपिशङ्गाभः, शबलः, वर्णकः च। ‘औ’ अन्ताः, ‘अ’ आरम्भकाः मनवः—श्वेतः, पाण्डुः, रक्तः, ताम्रः, पीतः, कापिलः इति नामभिः विख्याताः। कृष्णः, श्यामः, धूम्रः, सुद्धूम्रः, अपिशङ्गः, पिशङ्गः, त्रिवर्णः, शबलः च। एते शुभाः मनवः ‘कलन्धुराः’ इति वर्णानुसारं वर्णनामभ्यां वर्णेन च निरूपिताः। य एव शब्दरूपाः, तेषां नामानि चोक्तानि—वैवस्वतः, ऋकारः, मनुः, कृष्णः, सुरेश्वरः इति। एतेषु सप्तमं योगिनां युगपर्याये, अतीतेषु कल्पेषु, भविष्यद्भ्यः च कल्पेभ्यः वक्ष्यामि। सप्तमसन्ध्यां प्राप्य वर्तमानं वराहकल्पं विद्यात्, तथा योगावतारान् भगवतः, तेषां शिष्यपरम्परां च। सर्वेषां योगिनां कालकल्पान् प्रेक्ष्य—प्रथमसन्ध्यायां श्वेतः, कलियुगे रुद्रः, सुतरः, मदनः च। सुहोत्रः, कङ्कणः, लोकाक्षिः, जैगीषव्यः महातेजाः, पुण्यात्मा दधिवाहनः। ऋषभः प्राज्ञः, उग्रः, अत्रिः, सुबालकः; गौतमः, पुण्यात्मा, देवैः पूजितः। वेदशीर्षः, गोकर्णः, गुहावासी, शिखिधरः; जटामाली, ट्ठहासः, दारुकः, लाङ्गली च। महाकायः मुनिः, शूली, दण्डी, मुण्डीश्वरः स्वयम्; सहिष्णुः, सोमशर्मा, नकुलीशः, लोकाचार्यः। वैवस्वतसन्ध्यायाम् एते योगाचार्यस्य परमात्मनः अवताराः सम्यक् कीर्तिताः, येन सर्वेषु कल्पेषु धर्मनिष्ठाः। द्वापरे च व्यासः प्रमुखाः मुनयश्च; तत्र द्वापरे चत्वारः योगाचार्यस्य शिष्याः, अमराः। श्वेतः, श्वेतशिखण्डी, श्वेताश्वः, श्वेतलोहितः; दुन्दुभिः, शतरूपः, ऋचीकः, केतुमान् च। विशोकः, विकेशः, विपाशः पापकृद्विनाशकः; सुमुखः, दुर्मुखः, दुर्दमः, दुरतिक्रमः। सनकः, सनन्दः, प्रभुः, सनातनः; ऋभुः, सनत्कुमारः, सुधामा, विरजश्च। शङ्खपादः, वैरजः, मेघः; सारस्वतः, सुवाहनः, श्रेष्ठमुनिः; मेघवाहः महातेजाः। कपिलः, आसुरी, पञ्चशिख ऋषिः; वाल्कलः महायोगी धर्मात्मा महाबलः। पराशरः, गर्गः, भार्गवः, आङ्गिरसः; बलबन्धुः, निरामित्रः, केतुशृङ्गः, तपोधनः। स एव लम्बोदरः, लम्बः, लम्बाक्षः, लम्बकेशकः, सर्वज्ञः, समचित्तः, साध्यः, सर्वः। सुधामा, काश्यपः, वसिष्ठः, विरजाः, अत्रिः, देवसदः, श्रवणः, श्रविष्ठकः, कुणिः, कुणिबाहुः, कुशरीरः, कुनेत्रकः। कश्यपः, उशनाः, च्यवनः, बृहस्पतिः, उतथ्यः, वामदेवः महायोगी, बलवान् च। वाचश्रवाः, सुधीकः, श्यावाश्वः तपस्विनां प्रभुः, हिरण्यनाभः, कौशल्यः, लोकाक्षिः, कुथुमिः च। सुमन्तुः, बर्बरीः प्राज्ञः, कबन्धः, कुशिकंधरः, प्लक्षः, दाल्भ्यायणिः, केतुमान्, गोपनः च। भल्लावी, मधुपिङ्गः, श्वेतकेतुः तपोधनः, उशिकः, बृहदश्वः, देवलः, कविः च। शालिहोत्रः, अग्निवेशः, युवनाश्वः, शरद्वसुः, छगला, कुंडकर्णः, कुम्भः, प्रवाहकः। उलूकः, विद्युत्, मण्डूकः, आश्वलायनः, अक्षपादः, कुमारः, उलूकः, वत्सः च। कुशिकः, गर्भः, मित्रः, कौरुष्यः—एते सर्वे योगिनां शिष्याः सर्वपद्धतिषु श्रेष्ठाः। शुद्धाः, ब्रह्मनिष्ठाः, ज्ञानयोगनिष्ठाः, एते सिद्धाः पाशुपताः विभूतिधारिणः। तेषां शिष्याः शिष्यपुत्राश्च शतशः सहस्रशः च, पाशुपतयोगं प्राप्य रुद्रलोकस्थाः। देवात् पिशाचपर्यन्तं सर्वाणि भूतानि पशवः स्मृताः; तेषां स्वामी भवः पाशुपतिः इति कथ्यते। एष योगः ‘पाशुपतः’ इति प्रसिद्धः, रुद्रेण भूतपतिना स्थापितः, द्विजश्रेष्ठ, परमाधमसिद्ध्यर्थम्। अधुना संक्षेपेण योगपीठानि शैवेन स्वयम् लोकानुग्रहार्थम् स्थापितानि वक्ष्यामि, द्विजोत्तम।