लिङ्गपुराणम्

एतेषु विद्युत्, आप्य, पद्मजः च विज्ञेयाः; तेषां लक्षणानि तव कथयामि। विद्युत्, जठर, सौर, आप्य—एते त्रयोऽग्नयः। तस्मात् सूर्यः जलानि पिबन् किरणैः प्रकाशते; पद्मजः अग्निः जलमध्ये स्थितः, किन्तु अग्निः जलैः न नश्यति। मनुष्याणां जठरेऽपि अग्निः न नश्यति; तेजस्वी अग्निः वातेन सह गतः, जठराग्निरिति कथ्यते, यद्यपि तस्य प्रकाशः न दृश्यते। यः श्वेतः, वृत्तः, शीतलः रूपः अस्ति, सूर्यः पादेन अस्तमितः सन्, सौर्यतेजः तत्र दृश्यते। रात्रौ अग्निः सूर्यमण्डले प्रविशति, तेन दूरात् प्रकाशते; सूर्यः पुनः उदितः सन्, अग्नितापः सूर्ये पुनः प्रविशति। भूम्यग्निपादेन सः अग्निः ज्वलति; सूर्याग्निः भूम्यग्निः च प्रकाशरूपेण, तापरूपेण च दीप्तौ। अन्योन्यप्रवेशेन तौ परस्परं पोषयतः; पृथिव्याः उत्तरार्धे जलम्, दक्षिणार्धे अग्निः। सूर्यः पुनः पुनः उदितः सन्, पुनः जलानि प्रविशति; तस्मात् दिवा रात्रौ च सूर्यस्य प्रवेशेन जलानि ताम्रवर्णानि भवन्ति। सूर्यः पुनः अस्तमितः सन्, जलानि दिवं प्रविशन्ति; तस्मात् रात्रौ जलानि श्वेतानि प्रकाशमानानि दृश्यन्ते। एवं क्रमशः भूम्याः दक्षिणे उत्तरार्धे, सूर्योदये सूर्यास्ते, दिवा रात्रौ च, जलानि सदा प्रविशन्ति। यः सूर्यः किरणैः जलानि पिबन् प्रकाशते, स देवः विशुद्धः भूम्यग्निना संयुतः इति कथ्यते। सः अग्निः सहस्रपादः, घटरूपः, सर्वतः सहस्रनाड्यः आकर्षति। नाड्यः समुद्रस्य, कूपस्य, मेघस्य, स्थावरजलगतस्य, चलजलगतस्य, तडागस्य, नद्याः च। तस्य सहस्रकिरणाः शीतम्, वर्षम्, तापम् च उत्सृजन्ति; तत्र चतुःशतं नाड्यः अद्भुतरूपेण वर्षं कुर्युः। ताः पात्राणि, मालाः, पताकाः, पतितधाराः इति कथ्यन्ते; सर्वाः वर्षकारिण्यः किरणाः 'अमृत' नाम्ना प्रसिद्धाः। तासु त्रिशतं नाड्यः हिमवहनाः; तत्र सूत्राणि, मेघाः, वर्षाः, शीतलाः, हिमजनकाः। सर्वाः 'चन्द्रकिरण' नाम्ना कथ्यन्ते; पिंगलाः किरणाः, श्वेताः, दिशाः, गाः च जगत्पोषकाः। सर्वाः श्वेताः त्रिशतं किरणाः तापजनकाः; ताभिः चन्द्रः मनुष्याण्, पितरः, देवांश्च पोषयति। त्रिभिः साधनैः मनुष्याण् औषधिभिः, पितरः हविषा, देवाः अमृतैः तृप्ताः। वसन्ते ग्रीष्मे त्रिशतं किरणैः दहति; वर्षे शरदि चतुःशतं किरणैः वर्षं करोति। हेमन्ते शिशिरे त्रिभिः किरणैः हिमं स्रजति: इन्द्रः, धाता, भगः, पूषा, मित्रः, वरुणः, अर्यमा। अंशुः, विवस्वान्, त्वष्टा, पर्जन्यः, विष्णुः, वरुणः माग्धे मासे, सूर्यः फाल्गुने। चैत्रे अंशुः, वैशाखे धाता तापकरः, ज्येष्ठे इन्द्रः, आषाढे अर्यमा रविः। श्रावणे विवस्वान्, प्रौष्ठपदे भगः, अश्वयुजे पर्जन्यः, कार्तिके त्वष्टा रविः। मार्गशीर्षे मित्रः, पौषे विष्णुः शाश्वतः, वरुणस्य सूर्यकार्ये पञ्चसहस्रकिरणाः। पूषा, देवः अंशुः, षट्सहस्रकिरणैः प्रकाशते; धाता सप्तसहस्रकिरणैः; शतक्रतु आठसहस्रकिरणैः। विवस्वान् दशकिरणैः गतिः; भगः एकादशकिरणैः; मित्रः सप्तकिरणैः दहति; त्वष्टा आठकिरणैः स्मृतः। अर्यमा दशकिरणैः गतिः; पर्जन्यः नवकिरणैः; विष्णुः षट्सहस्रकिरणैः भूमिं तापयति। वसन्ते सूर्यः कपिलः; ग्रीष्मे सुवर्णप्रभः; वर्षे श्वेतः; शरदि पाण्डुः। हेमन्ते ताम्रवर्णः; शिशिरे रक्तः। एवं सूर्यस्य वर्णाः उत्पन्नाः मया वर्णिताः। सः औषधिभ्यः बलम्, पितृभ्यः हविः, देवभ्यः अमृतम् ददाति; सूर्यः एतानि त्रिणि त्रिषु लोकेषु स्थापयति। एवं सहस्रकिरणयुक्तः सौर्यशक्तिर्लोकानां कार्यं साधयति, तेषु प्रविश्य, जलैः शीततापं विसृजति। एष तेजस्वी प्रकाशमानः मण्डलः 'सूर्य' इति प्रसिद्धः, ताराग्रहचन्द्राणां मूलम् अधिष्ठानम् च। सर्वे चन्द्रताराग्रहाः सूर्यस्य उत्पत्तिः विज्ञेयाः; सोमः तारा-अधिपः, अधिपतेः वामाक्षः। सूर्यः स्वयं अधिपतेः दक्षिणाक्षः; तयोः दृष्टिः सर्वेषां प्राणिनां मार्गदर्शिका। शेषाः पञ्च ग्रहाः स्वामीभिः ज्ञेयाः, यथेष्टं चरन्ति; अग्निः, सूर्यः, आपः, चन्द्रः च कथ्यन्ते। शेषाणां स्वरूपं सम्यक् शृणु: स्कन्दः देवसेनापतिः, ग्रहेषु अङ्गारकः इति प्रसिद्धः। बुद्धः नारायणः इति विद्वद्भिः कथ्यते; यमः सर्वलोकाधिपः, साक्षात् भूताधिपः। द्विजश्रेष्ठ, शनैश्चरः महाग्रहः शनैः चरन्, देवदानवाचार्यः; द्वौ दीप्तौ महाग्रहौ। ततः शुक्रः बृहस्पतिः च प्रजापतेः पुत्रौ उच्येते; सर्वे त्रिलोक्यः सूर्यं मूलं मन्यन्ते—नात्र संशयः।