लिङ्गपुराणम्

एवं श्रुत्वा ऋषयः संशयपरिपूर्णाः पुनः रोमहरषणं प्रष्टुम् आरब्धवन्तः। तत्त्वज्ञः त्वं असि, वदस्व विस्तरेण, तथा च नक्षत्राणां निर्णयः इति तं पुनः पप्रच्छुः। तेषां वचांसि श्रुत्वा, सूतः शान्तचित्तः, तेषां संशयान् निवारयितुं परमं उपदेशं अवोचत्। यद् अस्मिन विषयेषु महर्षिभिः शमात्मभिः उक्तम्, तत् अहं वः प्रकाशयामि—सूर्यचन्द्रमसोः गतिः। सूर्यचन्द्रमसौ अन्ये च ग्रहाः देवस्थानेषु कथं स्थिताः इति, तत् अहं वः वर्णयिष्यामि। तदनन्तरं त्रिविधस्य अग्नेः उत्पत्तिं विस्तरेण कथयिष्यामि। दिव्यस्य, भौतिकस्य, पार्थिवस्य च अग्नेः, तथा च पृथिव्याः अग्नेः—रात्रेः अन्ते, अव्यक्तजन्मनः ब्रह्मणः सुतः, इदम् अग्निः अव्यक्तम् आसीत्, रात्रेः तमसा आच्छादितम्। यदा चतुर्थांशः एव शेषः अभवत्, तदा विशेषतः जगत् नष्टम् आसीत्। तत्र स्वयम्भूः भगवान्, सर्वलोकानां कार्याणि साधयन्, प्रकाशयितुम् इच्छन्, अग्निशिखायामिव विचरन् आसीत्। ततः स भगवान्, जगतः आदौ अग्निं सृज्य, पृथिव्यां जलमपि स्थित्वा, प्रकाशार्थं तं त्रिधा विभज्य अग्निं निर्मितवान्। पृथिव्यां वायुः पार्थिवः अग्निः इति कथ्यते, तथा जगतः आदौ सूर्ये यः शुद्धः अग्निः आसीत्, सः अग्निः स्मृतः। एतेषु विद्युत्, आप्यः, पद्मजः च अग्निः विज्ञेयः; तेषां लक्षणानि अहं वर्णयिष्यामि। विद्युत्, पाचकः, सौरी, आप्यः—एते त्रयः अग्नयः। तस्मात् सूर्यः जलानि पिबन्, किरणैः प्रकाशते; पद्मजः अग्निः जलमध्ये स्थितः, जलैः अग्निः न नश्यति। मानुषाणां उदरेषु अग्निः न नश्यति; वह्निः वातसहितः, पाचकः अग्निः इति प्रसिद्धः, यद्यपि दृश्यतेजसः रहितः। यः श्वेतः, गोलः, शीतलः रूपेण दृश्यते, सूर्यस्य पादेन अस्तम् गतस्य, सः सौरी दीप्तिः। रात्रौ अग्निः सूर्यमण्डलम् प्रविश्य, दूरात् प्रकाशते; पुनः सूर्यस्य उदये, अग्निः सूर्ये पुनः प्रवेशं करोति। पृथिव्याः पादेन अग्निः तस्मात् ज्वलति; दीप्त्या च, तापेन च, सौरी पार्थिवौ अग्न्यौ प्रकाशमयौ। परस्परं संप्रवेशेन, तौ अन्योन्यं पोषयतः; पृथिव्याः उत्तरार्धे जलम् अस्ति, दक्षिणार्धे अग्निः। सूर्यः पुनः पुनः उदयति, पुनः जलानि प्रविश्यति; तस्मात् जलानि दिनरात्र्याः प्रवेशेन ताम्रवर्णानि भवन्ति। सूर्यस्य अस्तम् पुनः, जलानि दिवसम् प्रविशन्ति; तस्मात् रात्रौ जलानि श्वेतानि प्रकाशमानि दृश्यन्ते। एतत् क्रमशः दक्षिणोत्तरार्धयोः, सूर्यस्य उदयास्तयोः, दिनरात्रयोः, जलानि सदा प्रविशन्ति। यः सूर्यः किरणैः जलानि पिबन् प्रकाशते, सः दिव्यः शुद्धः, पार्थिवे अग्नौ मिश्रितः इति कथ्यते। सः अग्निः सहस्रपादः, घटाकृतिः, सर्वतः सहस्रनाड्यः आकर्षति। तस्य नाड्यः समुद्रस्य, कूपस्य, मेघस्य, स्थिरचलेषु जलेषु, तडागनदीषु च। तस्य सहस्रकिरणाः शीतं, वर्षम्, तापं च उत्सृजन्ति; तेषु चतुःशतानाड्यः अद्भुतरूपेण वर्षं कुर्युः। ते पात्राणि, माला, पताका, पतनश्रोतः इति कथ्यन्ते; सर्वाः वर्षजनकाः किरणाः 'अमृत' इति नाम्ना प्रसिद्धाः। तेषु त्रिशतानाड्यः हिमवहः किरणाः; तत्र सूत्राणि, मेघाः, वर्षाः, शीतलाः, हिमजनकाः च। सर्वाः 'चन्द्रकिरण' इति नाम्ना प्रसिद्धाः, पिंगलाः, श्वेताः, दिशाः, गोः जगत्पोषकाः च। सर्वाः श्वेताः ताः त्रिशतानाड्यः तापजनकाः; ताभिः चन्द्रः मानवाः, पितरः, देवाः च पोषयति। अत्र सः मानवाः ओषधिभिः, पितरः हविषा, देवाः अमृतैः तृप्तिम् यच्छति। वसन्तग्रीष्मयोः त्रिशतकिरणैः दहति; वर्षशरदयोः चतुशतकिरणैः वर्षं कुर्युः। हेमन्तशिशिरे त्रिकिरणैः हिमं उत्सृजन्ति—इन्द्रः, धाता, भगः, पूषा, मित्रः, वरुणः, अर्यमन्। अंशुः, विवस्वान्, त्वष्टा, पर्जन्यः, विष्णुः, वरुणः माग्षमासे, सूर्यः फाल्गुने। चैत्रे अंशुः, वैशाखे धाता तापदः, ज्येष्ठे इन्द्रः, आषाढे अर्यमन् रविः। श्रावणे विवस्वान्, प्रौष्ठपदे भगः, अश्वयुजे पर्जन्यः, कार्तिके त्वष्टा रविः। मार्गशीर्षे मित्रः, पौषे विष्णुः शाश्वतः, वरुणस्य सूर्यकार्यं पञ्चसहस्रकिरणैः। पूषा, देवः अंशुः, षट्सहस्रकिरणैः प्रकाशते; धाता सप्तसहस्रकिरणैः; शतक्रतु अष्टसहस्रकिरणैः। विवस्वान् दशकिरणैः, भगः एकादशकिरणैः, मित्रः सप्तकिरणैः, त्वष्टा अष्टकिरणैः स्मृतः। अर्यमन् दशकिरणैः, पर्जन्यः नवकिरणैः, विष्णुः षट्सहस्रकिरणैः भूमिं तापयति। वसन्ते सूर्यः कपिलः, ग्रीष्मे सुवर्णप्रभः, वर्षे श्वेतः, शरदि पाण्डुः। हेमन्ते ताम्रवर्णः, शिशिरे रक्तः। एवं सूर्यस्य उत्पन्नाः वर्णाः मया वर्णिताः।