लिङ्गपुराणम्

स भगवान् सर्वेश्वरः सर्वलोकहितकाम्यया उमां स्त्रीणां देवतां चकार, सरस्वतीं वाग्देवतां, विष्णुं मायाविनां प्रभुं, स्वयमेव सर्वलोकात्मानं च। हिमवन्तं पर्वतानां नाथं न्ययोजयत्, जाह्नवीं नदीनां स्वामिनीं, समुद्रं च सर्वतोयाशयम्, सागराणां अधिपतिं चकार। वृक्षेषु च पितृपतिः अश्वत्थं प्लक्षं च प्रधानं न्ययोजयत्। गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणां चित्ररथं स्वामिनं कृतवान्, वासुकिं च बलिनं नागराजं, तक्षकं च सर्पाणां नाथं न्ययोजयत्। सुपर्णं पक्षिणां अधिपतिं, उच्चैःश्रवसं च अश्वानां राजानं चकार। मृगाणां सिंहं, गावां वृषभं, मृगपक्षिणां शरभं, सेनापतिं गुहं, वेदस्मृतिप्रभुं लकुलीशं च नियुक्तवान्। ततः स भगवान् सुदर्माणं, शङ्खपदं, केतुमन्तं, हेमरोमाणं च क्रमशः अभिषेचयत्। पृथुं पृथिव्याः नृपतिं, महेश्वरं सर्वपतिं, चतुर्मुखेषु सर्वज्ञं शंकरं वृषध्वजिनं च नियुक्तवान्। एतेषां सम्यगभिषेकं श्रीशम्भुना कृपया कृतवान्; पूर्वं चाभिषिक्ताः स धर्मात्मा लोकनाथः स्फुरन् बभूव। एवं हे मुनिश्रेष्ठाः, विस्तारतः एषा कथा उच्यते। एते सर्वे जगदुत्पत्तिस्रोतसा अभिषिक्ताः, अतः विशेषतः प्रतिष्ठिताः। एतच्छ्रुत्वा ऋषयः संशयान्विताः पुनः रोमहर्षणं पप्रच्छुः। “भवतः वक्त्रात् एषा कथा श्रुता, सविस्तरं नः कथय, नक्षत्राणां च निर्णयं ब्रूहि।” तत्सर्वं श्रुत्वा सूतः प्रशान्तचित्तः तेषां संशयान् निवारयन् परां शिक्षां व्याहरत्। यत् महात्मभिः शान्तात्मभिः अस्मिन्विषये निगदितं, तदहं वक्ष्यामि—सूर्यचन्द्रमसोर्गतिं। सूर्यचन्द्रादिग्रहाणां देवस्थानसंस्थानम्, ततोऽग्नेस्त्रिविधोत्पत्तिं व्याख्यास्ये। दिव्यस्य, भौतिकस्य, पार्थिवस्य चाग्नेः, भूम्यग्नेः च, निशान्ते ब्रह्मणः अव्यक्तसम्भवात्, इदं सर्वं तमसा आच्छन्नं, चतुर्थांशशेषे लोकोऽप्यस्तमितः। तत्र स्वयम्भूः प्रभुः सर्वकार्यसिद्धये जाज्वल्यमानः शलभवत् विचरन् प्रकाशयितुमिच्छन् स्थितः। तदा जगतोऽद्यौत्पत्तौ वह्निं सृष्ट्वा, भूमौ जले च स्थित्वा, तं त्रिधा विभज्य प्रकाशार्थं न्ययोजयत्। वायुः अत्र पार्थिवाग्निरित्युच्यते, यः च शुद्धोऽग्निः आदौ सूर्ये स्थितः, स आग्निरिति स्मृतः। एतेषां विद्युत्प्रभृतिनां, जलबन्धूनां, पद्मसम्भवानां च लक्षणानि वक्तुम् आरभे। विद्युत्, जठराग्निः, सौर्यः, जलबन्धुश्च—एते त्रयः अग्नयः। अतः सूर्यः रश्मिभिः आपः पिबन् दीप्तिमान् भवति; पद्मसम्भवोऽग्निः जले प्रतिष्ठितः, जलैः च न नश्यति। मानुषेषु जठराग्निः न नश्यति; यः वह्निः वातयुतः दीप्तिमान्, स जठराग्निरित्युच्यते, दृश्यतेजसः रहितः। यः च शुक्लः वृत्ताकारः शीतलरूपः दृश्यते, सूर्यास्ते पादे, स सौर्यतेजः। रात्रौ वह्निः सूर्य मण्डले प्रविशति, ततो दूरतः स्फुरति; सूर्ये पुनरुत्थिते वह्नितापः सूर्ये एव प्रविशति। पार्थिवाग्निपादेन तस्मिन्नग्नौ दीप्तिः; तेजसा च रूपेण सूर्यः पार्थिवाग्निश्च स्फुरतः। परस्परमाविश्य, तौ अन्योन्यं पुष्णतः; पृथिव्याः उत्तरार्धे जलं, दक्षिणे अग्निः प्रतिष्ठितः। सूर्यः पुनः पुनरुदयति, पुनः आप्सु प्रविशति; अतः आपः दिनरात्रौ सूर्यप्रवेशात् ताम्राभाः भवन्ति। सूर्यास्तमिते आपः दिवसं प्रविशन्ति; अतः रात्रौ आपः शुक्लाः प्रभासमानाः दृश्यन्ते। एषा क्रिया दक्षिणोत्तरार्धयोः, सुर्योदयास्तमये, दिनरात्रौ, सर्वदा आपः प्रविशन्ति। स सूर्यः यः रश्मिभिः आपः पिबन् प्रकाशते, स दिव्यः शुद्धः पार्थिवाग्निसंयुक्तः स्मृतः। स वह्निः सहस्रपादः, घटाकारः, सर्वतोऽपि सहस्रनाड्यः आपः आकर्षति। ता नाड्यः सागरकूपमेखलाजलाशयानां, सरितां, सरांसि च। तस्य सहस्ररश्मयः शीतवृष्टितापदायिनः; तत्र चतुःशतानाड्यः वर्षन्ति, अद्भुतरूपाः प्रत्येकः। ते पात्राणि, हाराः, पताकाः, पतनस्रोतांसि च; ये सर्वे वर्षदायिनः रश्मयः, ते 'अमृत' नाम्ना विख्याताः। तत्र त्रिशतनाड्यः हिमकराः रश्मयः; तेषु सूत्राणि, मेघाः, वृष्टयश्च, शीतलाः हिमजनकाः। सर्वे 'चन्द्ररश्मयः' इति कथ्यन्ते; पीताः, शुक्लाः, दिशः, गावः च विश्वधारिण्यः। ते शुक्लरश्मयः त्रिशतानां नाम्ना तापनदायिनः; तैः चन्द्रमाः मनुष्यपितृदेवान् पुष्णाति। तत्र त्रिभिः मनुष्याः ओषधिभिः, पितरः हविषा, सर्वे देवाः अमृतैः तृप्यन्ति। वसन्तग्रीष्मयोः त्रिशतैः रश्मिभिः दहति; वर्षाशरद्भ्यां च चतुःशतानां वर्षति। एवं स भगवान् जगदाधारः सर्वेषां स्थित्युद्भवसंरक्षणकारकः, सर्वसृष्ट्यनुक्रमे देवतानां, पर्वतानां, नदीनां, वृक्षाणां, गन्धर्वादीनां, पक्ष्यश्वमृगाणां, सेनापतिप्रभृतिषु नियोज्य, तेजोमयमग्निसूर्यचन्द्रादीनां धर्मं च सृष्ट्वा, जगद्भारं धारयन् दिव्यशक्त्या विराजते।