लिङ्गपुराणम्

सूर्यप्रमुखानां ग्रहाणां गमनं यथा दृष्टं तथा श्रुतं संक्षेपेण वर्णितं द्विजश्रेष्ठ। ग्रहाधिपत्ये भगवत् सूर्यः ब्रह्मणा पद्मजेन अभिषिक्तः, सहस्रांशुः रुद्रेण, यथा गुहः अभिषिक्तः। अतः सूर्यग्रहदोषे अभिलषितसिद्ध्यर्थं साधुभिः विधिवत् ग्रहपूजा हवनं च कर्तव्यम्। ततः ऋषयः पुनः पृष्टवन्तः—कथं ब्रह्मा, प्रजापतिः, सर्वभूतानां देवदानवानां च अभिषेकं कृतवान्? तद् वद सर्वगत। ग्रहाधिपत्ये भगवत् सूर्यः अभिषिक्तः; ब्रह्मा प्रजापतिः सोमं तारेषु औषधिषु च अभिषिक्तवान्। वरुणं जलाधिपतिं, कुबेरं यक्षाधिपतिं, विष्णुं आदित्येषु, पावकं वसुषु अभिषिक्तवान्। दक्षं प्रजापतिषु, शक्रं मरुत्सु, प्रह्लादं दैत्यदानवेषु, धर्मं पितृषु, निरृतिं मांसादेषु, रुद्रं पशुषु, नन्दिं गणेषु, वीरभद्रं वीराधिपतिं, भीषणं पिशाचेषु, चामुण्डां मातृषु, ईश्वरं नीलरक्तं रुद्रदेवेषु, विनायकं व्योमजं विघ्नाधिपतिं अभिषिक्तवान्। उमां स्त्रीषु, सरस्वतीं वाक्सु, विष्णुं मायाविषु, आत्मानं लोकात्मा, हिमवत् पर्वतेषु, जाह्नवीं नदिषु, समुद्रं सर्वसागराधिपतिं अभिषिक्तवान्। वृक्षेषु अश्वत्थं प्लक्षं पितृपतिः अभिषिक्तवान्। चित्ररथं गन्धर्वविद्याधरकिन्नराधिपतिं, वासुकिं नागाधिपतिं, तक्षकं सर्पाधिपतिं अभिषिक्तवान्। सुपर्णं पक्ष्यधिपतिं, उच्चैःश्रवसं अश्वाधिपतिं अभिषिक्तवान्। सिंहं मृगाधिपतिं, वृषभं गोषु, शरभं वन्यपशुषु, गुहं सेनापतिं, लकुलीशं वेदस्मृत्यधिपतिं अभिषिक्तवान्। सुधर्माणं, शङ्खपदं, केतुमन्तं, हेमरोमां च अनुक्रमेण अभिषिक्तवान्। पृथुं भूम्यधिपतिं, महेश्वरं सर्वाधिपतिं, चतुर्मुखेषु सर्वज्ञं शङ्करं वृषध्वजं अभिषिक्तवान्। भगवत् शम्भोः प्रसादेन, पूर्वं अभिषिच्य, क्रमशः अभिषेकं कृत्वा, धर्मात्मा लोकनाथः दीप्तिमान् अभवत्। ऋषयः, एतत् विस्तारतः उक्तं; एते ब्रह्मणः विश्वबीजेन अभिषिक्ताः, अतः विशेषतः प्रसिद्धाः। एवं श्रुत्वा, ऋषयः संशययुक्ताः पुनः रोमहर्षणं पप्रच्छुः—वक्तुम् अर्हसि, तत्त्वेन नक्षत्रनिश्चयं च। सूतः शान्तचित्तः, तेषां संशयपरिहाराय, श्रुतं महर्षिभिः यत् उक्तं, सूर्यचन्द्रयोः गतिं प्रतिपादयामास। सूर्यचन्द्रादिग्रहाणां देवस्थानं, तदनन्तरं त्रिविधं अग्निसम्भवम् व्याख्यास्यामि। दैविकं, भौतिकं, पार्थिवं च अग्निं, भूम्यधिष्ठितं च अग्निं, निशान्ते, ब्रह्मणः अव्यक्तजन्मनः, इदं तदा अव्यक्तं रात्र्याः तमसा आच्छन्नम्; चतुर्थांशे शेषे, विशिष्टं जगत् लीनम् अभवत्। तत्र स्वयम्भूः प्रभुः, लोकार्थसिद्धये, प्रकाशयितुम् इच्छन्, जुगुप्समानः अग्निशिखावत् विचरन् अभवत्। ततः जगदादौ अग्निं सृज्य, भूमौ जले च स्थित्वा, प्रभुः तं त्रिधा विभज्य, प्रकाशार्थं कृतवान्। इह भूमौ वायुः पार्थिवाग्निः इति कथ्यते; यः शुद्धोऽग्निः आदौ सूर्ये स्थितः, सः अग्निः इति स्मृतः। तेषां विद्युत्, आप्य, पद्मजः च विज्ञेयाः; विद्युत्, पाचन, सौर, आप्य—त्रयोऽग्नयः। सूर्यः जलानि पिबन्, किरणैः दीप्तिमान् भवति; पद्मजः अग्निः अप्सु स्थितः, जलैः अग्निः न नश्यति। मनुष्याणां उदरेषु अग्निः न नश्यति; ज्वलनाग्निः वातसहितः, पाचनाग्निः इति कथ्यते, दृश्यदीप्तिहीनः। यः श्वेतः वर्तुलः शीतलरूपः दृश्यते, सूर्यस्य पादेन अस्तायाम्, सः सौरदीप्तिः। रात्रौ अग्निः सूर्यमण्डले प्रविशति, तदा दूरात् दीप्तिमान् भवति; पुनः सूर्ये उदिते, अग्नितापः सूर्ये प्रविशति। पार्थिवाग्नेः पादेन, तस्माद् अग्निः ज्वलति; दीप्तिरूपे तापरूपे च, सौरपार्थिवाग्नयः दीप्तिमन्तः। परस्परं अवयवसंयोगेन, अन्योन्यं पोषयन्ति; पृथिव्याः उत्तरार्धे जलम्, दक्षिणार्धे अग्निः। सूर्यः पुनः पुनः उदयति, पुनः जलानि प्रविशति; अतः दिवा रात्रौ सूर्यप्रवेशेन जलानि ताम्रवर्णानि भवन्ति। सूर्यस्यास्तायाम्, जलानि दिवम् प्रविशन्ति; अतः रात्रौ जलानि श्वेतदीप्तिमन्ति दृश्यन्ति। एवं अनुक्रमेण, दक्षिणोत्तरार्धयोः, सूर्योदये सूर्यास्ते, दिवा रात्रौ च, जलानि सदैव प्रविशन्ति। इति कथा।