लिङ्गपुराणम्

उत्तरदिग्गच्छेषु, सूर्यस्य उदयास्तमयौ मध्ये एव सन्ति; पूर्णमास्यां च अमावास्यां च तं प्रकाशचक्रानुगमनं ज्ञेयम्। यदा तेजस्वी सूर्यः दक्षिणायनमार्गे गच्छति, तदा सर्वग्रहाणां अधः यानं करोति। तस्य विस्तीर्णं चक्रं कृत्वा, चन्द्रः तस्योपरि गच्छति; चन्द्रस्योपरि सर्वं नक्षत्रचक्रं स्थितम्। नक्षत्राणां उपरि बुधः, बुधस्य उपरि शुक्रः, शुक्रस्य उपरि मङ्गलः, मङ्गलस्य उपरि बृहस्पतिः। एवं शनैःचराणामुपरि सप्तर्षिमण्डलं, सप्तर्षिणां उपरि ध्रुवस्य स्थिरस्थानम्। विष्णोः परमं स्थानं ज्ञात्वा, पापात् विमुक्तिः भवति; तद् द्विसहस्रैकशतयोजनदूरस्थम्। ग्रहाणां, ताराणां, नक्षत्राणां उपरि यथाक्रमं दिव्यतेजसि संयुक्तौ चन्द्रसूर्यौ स्थितौ। तौ सर्वदा नक्षत्रैः सह, दिनरात्रौ क्रमशः गच्छन्ति; ग्रहाः, ताराः, सूर्यः नीच, उच्च, समस्थानानि धारयन्ति। संयोगवियोगे च तेषां जनाः एकस्मिन्नेव समये दृश्यन्ति; षडृतवः पञ्चधा संमिलन्ति। एते परस्परं प्रतिष्ठिताः, एकत्र मिलन्ति; तेषां संयोगाः विप्रलम्भविना ज्ञेयाः। एवं सूर्यप्रधानानां ग्रहाणां गमनं संक्षेपेण उक्तम्, द्विजश्रेष्ठ। ग्रहाधिपत्ये भगवतः ब्रह्मणा पद्मजन्मना अभिषेकः कृतः, सहस्रकिरणस्य रुद्रेण, यथा गुहस्य। अतः सूर्यग्रहदोषे अभिष्टसिद्ध्यर्थं साधुभिः ग्रहपूजा, यथाविधि अग्नौ हवनं कर्तव्यम्। अथ, ब्रह्मा प्रजापतिः सर्वाणि भूतानि—देवान्, दानवान् च—कथं अभिषेकं कृतवान्? एतत् विस्तरेण कथय, सर्वव्यापिन्। ग्रहाधिपत्ये भगवतः सूर्यस्य अभिषेकः कृतः; ब्रह्मा प्रजापतिः सोमस्य नक्षत्रपुष्पयोः अधिपत्ये अभिषेकः कृतवान्। वरुणं जलाधिपतिं, कुबेरं यक्षाधिपतिं, विष्णुं आदित्येषु, पावकं वासुषु अभिषेकं कृतवान्। दक्षः प्रजापतिषु, शक्रः मरुत्सु, प्रह्लादः दैत्यदानवेषु अधिपतिः कृतः। धर्मः पितृषु, निरृतिः मांसभक्षेषु, रुद्रः पशुषु, नन्दी गणाधिपतिः कृतः। वीरभद्रः वीराधिपतिः, भीमः पिशाचेषु, चामुण्डा मातृषु सर्वदेवैः पूजिता। नीलरक्त ईश्वरः रुद्रदेवेषु अधिपतिः, विनायकः गगनजन्मा विघ्नाधिपतिः कृतः। उमा स्त्रीषु, सरस्वती वाग्विद्याम्, विष्णुः मायाविषु, स्वयम् आत्मा विश्वस्य। हिमवत् पर्वताधिपतिः, जाह्नवी नदीषु, समुद्रः सर्वसागराधिपतिः कृतः। वृक्षेषु पितामहः अश्वत्थं प्लक्षं च अधिपतिं कृतवान्। चित्ररथः गन्धर्वविद्याधरकिन्नराधिपतिः, वासुकिः सर्पराजः, तक्षकः नागाधिपतिः। सुपर्णः पक्षिणां, उच्चैःश्रवाः अश्वानां अधिपतिः कृतः। सिंहः मृगाधिपतिः, वृषभः गोषु, शरभः वन्यपशुषु, गुहः सेनापतिः, लकुलीशः वेदस्मृत्यधिपतिः। सुधर्मा, शङ्खपदः, केतुमन्तः, हेमरोमा च अभिषिक्ताः। पृथुः पृथिव्याः, महेश्वरः सर्वाधिपतिः, चतुर्मूर्तिषु सर्वज्ञः शङ्करः वृषध्वजः। एते शम्भोः प्रसादेन यथाक्रमं अभिषिक्ताः; पूर्वं अभिषिक्त्वा, लोकनाथः दीप्तिमान् अभवत्। ऋषिसत्तमाः, एतत् विस्तारतः उक्तम्; एते जगद्व्यापिनः अभिषिक्ताः, अतः विशेषत्वं प्राप्ताः। एवं श्रुत्वा, ऋषयः संशययुक्ताः पुनः रोमहर्षणं पप्रच्छुः। वद, तव उक्तं, किं तु विस्तरेण कथय, दीप्तिमतां निर्णयं अपि। तेषां वचनं श्रुत्वा, सूतः शान्तचित्तः, परमं शिक्षां संशयपरिहाराय उक्तवान्। यद् एतस्मिन् विषयेषु महात्मभिः शान्तबुद्धिभिः उक्तं, तद् सूर्यचन्द्रयोः गमनं वक्ष्यामि। सूर्यचन्द्रग्रहाणां देवस्थाननिवासः, ततः त्रिधा अग्नेः उत्पत्तिं वक्ष्यामि। दिव्य, भौतिक, पार्थिव अग्निः, भूमिगत अग्निः च; रात्रेः अन्ते, अजायमानात् ब्रह्मणः—अविकृतजन्मनः—एतत् आसीत्। तद् अव्यक्तं रात्र्याः तमसा आच्छादितम्; चतुर्थांशे शेषे, जगत् विशेषतः नष्टम्। तत्र स्वयम्भूः भगवान्, सर्वलोककार्यसिद्धये, अग्निशिखावत् विचरन्, प्रकाशनाय इच्छन्। ततः, जगदादौ अग्निं सृज्य, भूमौ अप्सु च स्थित्वा, भगवान् तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजत्। वायुः इह पार्थिवाग्निः कथ्यते; यः शुद्धः अग्निः जगदादौ सूर्ये आसीत्, सः अग्निः स्मृतः।