लिङ्गपुराणम्

ते दिव्यग्रहाः प्रवाहाख्येन वह्निचक्रवलयस्यारंभीव वह्निचक्रस्य वायुवेगेन प्रेरिताः सञ्चरन्ति। सः तेजांसि वहन् ‘प्रवाह’ इति कथ्यते। नक्षत्रगणाः सूर्यश्च, तेषां सह गृहेषु ग्रहतारागणैः सह, सर्वे दिशं प्रति च प्रतिनिवर्तन्ते, आकाशे स्थितं चक्रं निर्माय। ध्रुवेण स्थितेन सर्वे तत्र प्रतिष्ठिताः, तं परितः दक्षिणावर्तेन सञ्चरन्ति, ध्रुवं प्रभुं, आकाशे स्थितं, द्रष्टुं। सूर्यस्य मण्डलस्य व्यासः नवसहस्रयोजनपरिमितः स्मृतः, तस्य परिधिः त्रीगुणः, प्रमाणतः। चन्द्रस्य विस्तारः सूर्यस्य द्विगुणः, स्वर्भानुः तयोः तुल्यः, अधस्तात् सञ्चरन्। पृथिव्याः छायां वृत्ताकारां गृह्य, स्वर्भानुः तृतीयं स्थानं, तमसा निर्मितं, धारयति। चन्द्रस्य षोडशभागः शुक्राय दत्तः, तयोः व्यासपरिधिदूर्यनयैः प्रमाणैः। गुरुः शुक्रात् पादोनः, तद्वद् भौमशनि अपि पादोनौ, तेषां प्रमाणानि न तुल्यानि। बुधः भौमशनिभ्यां व्यासपरिधिद्वयं पादोनः, सर्वाणि तारा-नक्षत्रादीनि बुधस्य व्यासपरिधिसमानानि। ये चन्द्रसंबद्धाः तारा ज्ञेयाः, तादृशानि प्रायः। तेषां तारा-नक्षत्ररूपाणां परस्परं पञ्चशत-चतुःशत-त्रिशत-द्विशतयोजनानि न्यूनानि। तासां सर्वासां उपरि तारा-परिधयः न्यूनतराः, द्वयोजनपरिमिताः, ताभ्यः न्यूनतरं किमपि न दृश्यते। ताभ्यः उपरि त्रयः ग्रहाः, शनैश्चरः, भौमः, पृष्ठग्रहश्च, दीर्घमार्गगामिनः। तेषां अधः चत्वारः महाग्रहाः—सूर्यः, चन्द्रः, बुधः, शुक्रश्च—सर्वे शीघ्रगामिनः। ताराणां संख्या यावन्ति नक्षत्राणि, तावत् कोटयः; तेषां स्थितयः नक्षत्रपथे ध्रुवनियमेन निश्चिताः। सप्ताश्वयुक्तः सूर्यः क्रमशः उदयास्तमनं करोति; चन्द्रः उत्तरायणपथे संधिषु स्थितः, उन्नतत्वात् शीघ्रं दृश्यते, न तु विशदभासः। तदा दक्षिणपथे निम्नमार्गं गच्छति। सूर्यः पृथिव्या परिवृतः, पौर्णमास्याममावास्यायां दृश्यते; यथाकालं शीघ्रं अस्तं गच्छति। तस्मात्, चन्द्रः उत्तरायणपथे अमावास्यायां दृश्यते; दक्षिणपथे नियमानुसारं न दृश्यते। तेजसां गमनसंयोगेन सूर्यः तमसा आवृतः; विषुवत्समये उदयास्तमने एकसमये भवतः। उत्तरायणमार्गे उदयास्तमने मध्ये भवतः; पौर्णमास्याममावास्यायां तानि प्रकाशचक्रानुगतानि ज्ञेयानि। प्रभासूर्यः दक्षिणपथे सञ्चरन्, सर्वान् ग्रहान् अधस्तात् गच्छति। तस्य उपरि चन्द्रः विस्तीर्णं चक्रं कृत्वा सञ्चरति; तस्यापि उपरि नक्षत्रचक्रं सञ्चरति। नक्षत्राणां उपरि बुधः, तस्य उपरि शुक्रः, तस्य उपरि भौमः, तस्य उपरि गुरुः। एवं शनैश्चरादिग्रहाणां उपरि सप्तर्षिमण्डलम्, तस्यापि उपरि ध्रुवस्य स्थिरं स्थानम्। विष्णोः तदुत्तमं धाम विज्ञाय, पापात् विमुच्यते; तत् द्विसहस्रैकशतयोजनदूरस्थम्। ग्रहतारानक्षत्राणां उपरि, क्रमशः, ग्रहाः, चन्द्रसूर्यौ च दिव्यतेजसा युक्तौ स्थितौ। तौ नित्यं नक्षत्रैः सह, दिवानिशं क्रमशः सञ्चरन्ति; ग्रहतारासूर्याः नीचोच्चसमरेखस्थाः। संयोगवियोगे च तेषां जनाः एकत्रैव तान् पश्यन्ति; सर्वाः ऋतवः पञ्चधा एकत्र मिलन्ति। तानि परस्परं स्थितानि, अन्योन्यं संयुज्यन्ते; तेषां संयोगाः विप्रलम्भरहिताः बुधैः ज्ञेयाः। एवं सूर्यप्रधानानां ग्रहाणां गमनं संक्षेपेणोक्तं द्विजश्रेष्ठ, यथादृष्टं यथाश्रुतं च। ग्रहाधिपत्ये भगवतः ब्रह्मणा पद्मयोनेन अभिषेकः कृतः, सहस्रांशोऽपि रुद्रेण, गुहवत्। तस्मात्, ग्रहपूजा कार्य्या, विधिनाऽग्नौ होमश्च, सतां, सूर्यग्रहपीडायां कामसिद्धये। कथं ब्रह्मा, प्रजापतिः, सर्वाणि भूतानि, देवदानवान् च, अभिषिच्य अधिपत्यं दत्तवान्? इदानीं तद्वद सर्वगत। ग्रहाधिपत्ये भगवतः सूर्यस्याभिषेकः कृतः; ब्रह्मणा सोमस्य नक्षत्रवनस्पतिष्व अधिपत्यं दत्तम्। वरुणः जलाधिपः कृतः, कुबेरः यक्षाधिपः, विष्णुः आदित्येषु, पावकः वसुषु अधिपः कृतः। दक्षः प्रजापतिषु, शक्रः मरुत्सु, प्रह्लादः श्रेष्ठो दैत्येषु दैत्यदानवाधिपः कृतः। धर्मः पितृणाम्, निरृतिर्व्याघ्राणां, रुद्रः पशूनाम्, नन्दी गणाधिपः कृतः। वीरभद्रः वीराणां, भीषणः पिशाचानां, चामुण्डा सर्वदेवैः पूजिता मातृणामधिपः कृतः। निललोहित ईश्वरः रुद्रदेवाधिपः, गगनसम्भूतविनायकः विघ्नाधिपः कृतः।