लिङ्गपुराणम्

पितरः द्वौ कालांशौ पिबन्ति, शेषः कालांशः या अमावास्यायां सोमरश्मिभ्यः निष्पतति, सा एव हविः-सुधा अभिधीयते। तं श्रेष्ठं सुधां पिबित्वा पितरः मासपर्यन्तं तृप्तिम् आप्नुवन्ति, ततः प्रस्थिताः भवन्ति। पंचदशभागः यः पितृभिः पीयते, तस्य यावत् क्षयः अमावास्यायाम्, तावत् मध्ये पुनः पूर्यते। प्रतिपक्षादौ च षोडशे चन्द्रोदये च चन्द्रस्य वर्धनं क्षयश्च स्मर्यते; एवं सूर्यप्रभावेन पक्षे पक्षे चन्द्रे वर्धनं सम्पद्यते। तत्र सोमपुत्रस्य रथः अष्टभिः अश्वैः, ये जलप्रकाशमयाः सुशोभनपीतवर्णाश्च, युक्तः। शुक्रस्य रथः दशभिः तनुभिः पृथिव्याश्वैः नानावर्णैः युक्तः, यः दैत्याचार्यस्य विज्ञायते। भौमस्य रथः अष्टभिः सुवर्णमयैः अश्वैः दीप्तिमान्, जीवस्य अपि सुवर्णरथः अष्टभिः अश्वैः, शनैश्चरस्य तु लोहमयः रथः। राहोः रथः दशभिः जलमयैः श्वेताद्यवर्णैः अश्वैः युक्तः; केतुश्च सूर्यस्य रथः अपि अष्टभिः अश्वैः युक्तः इति श्रूयते। एते सर्वे ग्रहाः ध्रुवे संस्थिताः वातरश्मिभिः सञ्चालिताः स्वक्रमेण भ्रमन्ति। यावन्ति तारा, तावन्तः रश्मयः; सर्वे ध्रुवे संस्थिताः भ्रमन्ति च ध्रुवं च भ्रमयन्ति। अग्निचक्रारं इव ते वातचक्रेण सञ्चालिताः सञ्चरन्ति; सः दीपान् वहतीति प्रावह इति कथ्यते। नक्षत्राणि च सूर्यः च ग्रहगणतारागणैः सह व्योम्नि स्थितं चक्रं निर्माय, अग्रे पृष्ठतः च स्थिताः। ध्रुवे प्रतिष्ठिताः सर्वे ध्रुवं परितः दक्षिणावर्तेन भ्रमन्ति, तं स्वामिनं ध्रुवं द्रष्टुं व्योम्नि स्थितम्। सूर्यस्य मण्डलस्य व्यासः नवसहस्रयोजनानि उच्यते, तस्य परिधिः त्रीगुणिता मिता। चन्द्रस्य विस्तारः सूर्यस्य द्विगुणः, स्वरभानुः तयोः तुल्यः अधस्तात् सञ्चरति। भूमेः छायां वर्तुलरूपां गृहित्वा स्वरभानोः तृतीयं स्थानं, यत् तमसो निर्मितम्। चन्द्रस्य षोडशमांशः शुक्राय दत्तः, व्यासपरिधिदूरमापनानुसारतः। गुरुः शुक्रात् चतुर्थांशेन न्यूनः, तद्वत् भौमः शनैश्चरश्च, तेषां मापनानि न समाना। बुधः भौमशनिभ्यां चतुर्थांशेन व्यासपरिध्योः न्यूनः; ये ह्यत्र ज्योतिष्मन्तः, तारा नक्षत्राणि च, बुधसमाना इति विज्ञायन्ते। चन्द्रसंयुक्ताः तारागणाः अपि बुधसमाना इति मनीषिभिः ज्ञायते। तारा नक्षत्राणां रूपाणि परस्परं पञ्चशतानि, चतुःशतानि, त्रिशतानि, द्विशतानि योजनानि न्यूनानि। तासां सर्वासां उपरि द्वियोजनपरिमिताः तारा मण्डलानि, तदन्यत् किञ्चित् न्यूनतरं न दृश्यते। तासां उपरि त्रयः ग्रहाः, शनैश्चरः भौमः व्यतीपातग्रहश्च, दूरगताः मन्दगतयः। तेषाम् अधस्तात् चत्वारः अन्ये महाग्रहाः, सूर्यः चन्द्रः बुधः शुक्रश्च, शीघ्रगतयः सर्वे। यावत् नक्षत्राणां संख्या, तावत् कोटयः तारागणस्य; तेषां स्थानानि नक्षत्रपथे नियतानि, ध्रुवात् नियमानुसारम्। सप्ताश्वयुक्तः सूर्यः क्रमात् उदयास्तमये गच्छति; चन्द्रस्योत्तरपथे संधिषु शीघ्रतया दृश्यते, न तु विशदप्रभया; दक्षिणपथे तु नीचगः स्यात्। पृथिव्या परिवृतः सूर्यः पूर्णमास्याम् अमावास्यायां च दृश्यते, काले सम्यक् शीघ्रं अस्तं गच्छति। तस्मात् चन्द्रस्योत्तरपथे अमावास्यायां दृश्यते, दक्षिणपथे नियमानुसारं न दृश्यते। ज्योतिषां गति-संयोगेन सूर्यः तमसा आच्छाद्यते; विषुवत्समये सूर्यस्य उदयास्तमये समकालं भवतः। उत्तरायणे तु मध्यगतं सूर्यस्य उदयास्तमयं ज्ञेयम्; पूर्णमास्याम् अमावास्यायां च प्रकाशचक्रानुसारेण गमः। सूर्यः दीप्तिमान् दक्षिणपथे गच्छन् सर्वग्रहाणां अधस्तात् याति। चन्द्रः विस्तीर्णं चक्रं कृत्वा तस्योपरि सञ्चरति; नक्षत्रचक्रं चन्द्रस्योपरि सञ्चरति। नक्षत्राणाम् उपरि बुधः; बुधस्य उपरि शुक्रः; शुक्रस्य उपरि भौमः; भौमस्य उपरि गुरु। तस्मात् मन्दग्रहाणाम् उपरि सप्तर्षिमण्डलम्, तस्य उपरि ध्रुवस्य स्थितिः। विष्णोः परं स्थानं ज्ञात्वा पापात् विमुच्यते; तद् द्विसहस्रैकशतयोजनदूरे स्थितम्। ग्रहतारानक्षत्राणाम् उपरि क्रमशः ग्रहाः, चन्द्रसूर्यौ च दिव्यतेजसौ स्थितौ। ते नित्यं नक्षत्रैः सहिताः, दिवानक्तं परस्परं सञ्चरन्ति; ग्रहतारासूर्याः नीचोच्चसमीपस्थानेषु स्थिताः। संयोगवियोगयोः जनाः तान् एकत्रैव पश्यन्ति; सर्वाः ऋतवः पञ्चधा संयुक्ताः इति उक्तम्। एते परस्परं स्थिताः, अन्योन्यं योजयन्ति; तेषां संयोगाः बुद्धिभिः अव्यग्रतः ज्ञेयाः। एवं दिव्यग्रहचन्द्रसूर्यनक्षत्राणां संयोगवियोगाः, स्थित्युत्क्रमाः, तेजोमापनानि च, विधिना स्थितानि, सुसम्बद्धानि, सर्वं मनीषिभिः विज्ञेयं।