लिङ्गपुराणम्

सूर्यः एकेन रश्मिना सोमम्, देवैः पितृभिः च पिब्यमानम्, पंचदश दिनानि क्षयपक्षे पिबति। ततः सुषुम्नारश्मिना सूर्यः सोममण्डलं अंशशः पूरयति। सूर्यतेजसा चन्द्रमण्डलं पुनः पुनः पूर्यते। शुक्लपक्षे पूर्णिमायाम् चन्द्रः श्वेतः सम्पूर्णमण्डलः दृश्यते; एवं सोमः शुक्लपक्षे दिनैः दिनैः पूर्यते। ततः कृष्णपक्षे द्वितीयादिवसात् चतुर्दशीपर्यन्तम्, देवाः सोमरूपं जलमयं मधुरं सौम्यं अमृतं पिबन्ति। सूर्यतेजसा संचितं सोमामृतं अर्धमासे देवैः पीतम्। पूर्णिमायाम् देवाः सोमस्य पूजनं पानार्थं कुर्वन्ति। कृष्णपक्षारम्भे, सूर्यस्य साक्षात् चन्द्रस्य संयुगे, देवाः पितरः ऋषयः च एकरात्रे सोमपानं कुर्वन्ति। क्रमशः सोमाङ्गानि पीतानि तस्य अन्तर्ये क्षीयन्ते; तत्र त्रिशत् त्रिंशत्, तथा त्रिंशत् त्रयः अङ्गानि सन्ति। देवाः सोमपानं त्रिंशत् त्रयः सहस्राणि संख्या पिबन्ति; एवं दिनचक्रेण देवाः सोममण्डलात् पानं कुर्वन्ति। अर्धमासे पानं कृत्वा, श्रेष्ठाः देवाः अमावास्यायां निर्गच्छन्ति; अमावास्यायां पितरः चन्द्रमण्डलम् आगच्छन्ति। ततः पंचदशमभागस्य शेषे, अपराह्णे, पितृगणाः अधमभागस्य पूजनं कुर्वन्ति। द्विभागकालं पिबन्ति; शेषभागः, यः अमावास्यायाम् चन्द्ररश्मिभिः निष्पतितः, यज्ञामृतरूपः भवति। मासपर्यन्तं श्रेष्ठमृतं पीत्वा तृप्तिं प्राप्त्वा पितरः निर्गच्छन्ति; पंचदशमभागः, पितृभिः पीतः, यावत् क्षीयते, अमावास्यायां मध्ये पुनः पूर्यते। प्रत्येकपक्षारम्भे च षोडशे दिने च चन्द्रस्य वर्धनं क्षयश्च स्मृतम्; सूर्यप्रभावेण पक्षवृद्धिः चन्द्रे जायते। सोमपुत्रस्य रथः जलतेजःयुक्तैः अष्टभिः अश्वैः, सुंदरपिंगलैः शोभितः, युक्तः अस्ति। शुक्रस्य रथः दशसु विविधवर्णेषु पृथिव्याश्वेषु युक्तः, दैत्यगुरोः बुधस्य। मङ्गलस्य रथः अष्टभिः सुवर्णाश्वैः, महाशोभायुक्तः; जीवस्य रथः अपि सुवर्णमयः, अष्टभिः अश्वैः; शनैश्चरस्य रथः लौहमयः। राहोः रथः दशसु जलमयेषु श्वेतादिवर्णेषु अश्वेषु युक्तः; केतोः तथा सूर्यस्य रथः अष्टभिः अश्वैः युक्तः। एते सर्वे ग्रहाः ध्रुवतारे स्थापिता, वातरश्मिभिः संचालिताः, स्वक्रमेण गच्छन्ति। यावन्तः ताराः तावन्त्यः रश्मयः; सर्वे ध्रुवतारे स्थापिता, भ्रमन्ति, तं च भ्रमयन्ति। ते वायुवर्तुलचक्रेण अग्निशिखाचक्रस्य रिम्भवत् गच्छन्ति; यः प्रकाशान् वहति, सः प्रवाहः इति कथ्यते। नक्षत्राणि सूर्यः ग्रहगणः तारगणः च सर्वे आकाशे चक्ररूपे स्थित्वा, अग्रे पश्चात् च गच्छन्ति। ध्रुवतारे स्थापिता, सर्वे दक्षिणाभिमुखं ध्रुवतारं परितः भ्रमन्ति, आकाशस्थं प्रभुं दर्शनार्थं। सूर्यमण्डलस्य व्यासः नवसहस्रयोजनानि कथ्यते; तस्य परिधिः त्रीगुणः मितः। चन्द्रस्य विस्तारः सूर्यस्य द्विगुणः; स्वर्भानुः तयोः तुल्यः, अधः गच्छति। पृथिव्याः छायां वृत्ताकृतिं गृहित्वा, स्वर्भानुस्थानं तृतीयं, तमसः निर्मितम्। चन्द्रस्य षोडशमभागः शुक्राय निर्दिष्टः, तयोः व्यासपरिधिदूरमितेन। गुरुः शुक्रात् चतुर्थांशेन न्यूनः; तथा मङ्गलः शनैश्चरः च चतुर्थांशेन न्यूनौ, तयोः मितानि समानि न भवन्ति। बुधः मङ्गलशनैश्चरयोः व्यासपरिधिद्वयं चतुर्थांशेन न्यूनः; सर्वे तारा नक्षत्राणि बुधस्य तुल्यव्यासपरिधयः। तारानक्षत्ररूपाणि परस्परं पञ्चशतचतुःशतत्रिशतद्विशतयोजनानि न्यूनानि। तेषां उपरि तारा वृत्तानि द्वयोजनमितानि; ततो न्यूनतरं नास्ति। तेषां उपरि त्रीणि ग्रहाणि, शनैश्चरः मङ्गलः वक्रग्रहः, दूरगच्छन्ति, मन्दगमनाख्याः। तेषां अधः चत्वारः महाग्रहः—सूर्यः चन्द्रः बुधः शुक्रः—शीघ्रगमनाः। ताराणां संख्या तावत् कोट्यः यावत् नक्षत्राणि; तेषां स्थितिः नक्षत्रपथे स्थापिता, ध्रुवतारानियमेन। सूर्यः सप्तभिः अश्वैः युक्तः, क्रमशः उदेति अस्तं च गच्छति; चन्द्रः उत्तरपथे संधिषु, उन्नतत्वात् शीघ्रं दृश्यते, न तु स्पष्टैः रश्मिभिः; दक्षिणपथे अधः गच्छति। सूर्यः पृथिव्या परिवृतः, पूर्णमास्याम् अमावास्यायां च दृश्यते; समये शीघ्रं अस्तं गच्छति। अतः चन्द्रः उत्तरपथे अमावास्यायां दृश्यते; दक्षिणपथे नियमेण न दृश्यते। दीप्तिग्रहचालनसंयोगेन सूर्यः तमसा आच्छाद्यते; विषुवेषु, उदयास्तौ समानकाले भवतः। एवं दिव्यं चन्द्रसूर्यग्रहताराणां चरित्रं, सोमपानविधिं, रथसंस्थानं, स्थानमितानि च, धर्मयुक्तया आकाशे प्रवर्तते।