लिङ्गपुराणम्

येषां स्वस्थानाभिरता भवन्ति, तेषां एषा एव स्थिति:—अतीतानागतवर्तमानेषु सर्वेषु मन्वन्तरेषु अपि। सप्त समूहाः, चतुर्दश संख्या, सूर्ये निवसन्ति; चतुर्दशस्वपि मन्वन्तरेषु, एते सर्वे गणाः अत्रैव सन्ति। हे मुनिश्रेष्ठ, यथावत्, यथा श्रुतं, तथा संक्षेपेण विस्तारतः च, देवानां प्रभो: प्राज्ञस्य चरितं मया कथितम्। एते देवाः स्वस्थानाभिरता: सूर्ये निवसन्ति, सप्त सप्त गणाः द्वौ द्वौ मासौ क्रमशः; एवं द्वादश गणाः सन्ति। एवं एकेन चक्रेण, दिनकरः सूर्यः, हरितामृताश्वयुक्तेन रथे, शीघ्रं गच्छति। स एकचक्ररथेन दिवानिशं भ्रमन्, सप्ताश्वयुक्तः, सप्त द्वीपसागरान् व्याप्य, नभसि सञ्चरति। चन्द्रः निशापति: तारागणमध्ये स्वमार्गे सञ्चरति; तस्य रथः त्रिचक्रयुक्तः, उभयतः अश्वयुक्तः इति विज्ञेयः। तस्य रथः त्रिशतैः उत्तमैर् श्वेतैः अश्वैः युक्तः, दश च तन्वाः दिव्याः, अनिश्रामाः, मनोजवाः च। एतेन रथेन, देवपितृसहितः सोमः, श्वेतरश्मियुक्तः, आप्याः श्वेतगावः येन युक्ताः, सञ्चरति। शुक्लपक्षात् आरभ्य, सूर्यं अतिक्रम्य, दिवसक्रमेण शनैः शनैः अन्तः पूर्यते। कृष्णपक्षे देवैः पीतः सोमः, निरन्तरं पूर्यते; सूर्यः एकया रश्म्या पञ्चदश दिनानि तं पिबति। सुषुम्णारश्म्या अंशशः पूरयन्, सूर्यतेजसा चन्द्रमसो देहः पूर्यते। एवं पौर्णमास्यां चन्द्रः श्वेतः पूर्णमण्डलः दृश्यते; एवं शुक्लपक्षे दिवसक्रमेण सोमः पूर्यते। ततः द्वितीयतिथेः आरभ्य चतुर्दश्याः पर्यन्तं कृष्णपक्षे, देवाः आप्यं मधुरं सौम्यं सोमं पिबन्ति। अर्धमासे सूर्यतेजसा संगृहीतः सोमः उपयुज्यते; पौर्णमास्यां देवाः सोमं पीत्वा तं पूजयन्ति। एकरात्रे, कृष्णपक्षारम्भे, सूर्यसमीपे स्थिते सोमनि, सर्वे देवाः पितृर्षिभिः सहिताः सोमं पिबन्ति। शनैः शनैः पीयमानाः कला: अन्तः क्षीयन्ते; ताः त्रयस्त्रिंशत् शतानि, तथा त्रयस्त्रिंशत्। देवाः सोमं पिबन्ति, ये त्रयस्त्रिंशत्सहस्रसङ्ख्यकाः; एवं दिवसक्रमेण देवाः सोमात् पिबन्ति। अर्धमासं पीत्वा, अमावास्यायां उत्तमाः देवाः प्रस्थिताः; अमावास्यायां पितरः सोममुपगच्छन्ति। तदा पञ्चदशभागस्य शेषः यः अस्ति, सायं सोमस्य अधमभागं पितृगणाः पूजयन्ति। द्वौ मुहूर्तौ तं पिबन्ति; शेषभागः यः अमावास्यायां सोमरश्मिभ्यः निष्प्रसृतः, स एष हविर्भागः अमृतः। मासमेकं उत्तमं सोममृतं पीत्वा तृप्तिं लब्ध्वा ते यान्ति; पञ्चदशभागः यः पितृपितः पीतः, यावत् सः पञ्चदशभागः क्षीयते, अमावास्यायां मध्ये पुनः पूर्यते। प्रतिपक्षे प्रतिपदे च षोडशे च चन्द्रस्य क्षयवृद्धी स्मर्यन्ते; सूर्यप्रभावेण पक्षवृद्धिः चन्द्रे भवति। सोमपुत्रस्य रथः अष्टाभिः आप्यप्रभायुक्तैः सुवर्णपिङ्गलैः अश्वैः युक्तः। शुक्रस्य रथः दश तन्वश्चित्रवर्णाश्वयुक्तः, पृथिव्याः अश्वैः युक्तः, दैत्याचार्यस्य। भौमस्य रथः अष्टाश्वयुक्तः सुवर्णमयः, अतिशोभनः; जीवस्य अपि रथः सुवर्णमयः अष्टाश्वयुक्तः, शनैश्चरस्य तु लौहमयः। राहोः रथः दश आप्यश्वैः श्वेताद्यवर्णैः युक्तः; केतुसूर्ययोः अपि रथः अष्टाश्वयुक्तः। एते सर्वे ग्रहाः ध्रुवे स्थापिता: वायुरश्मिभिः सञ्चरन्ति; एवं भ्रममाणाः स्वस्वक्रमेण गच्छन्ति। यावन्ति तारा: तावन्त्येव रश्मयः; सर्वे ध्रुवे स्थापिता:, भ्रमन्ति, तं च भ्रमयन्ति। ते अग्निचक्रारमिव, वायुचक्रेण प्रेरिताः सञ्चरन्ति; सः दीपान् वहति इति सः प्रवाहः इति कथ्यते। नक्षत्राणि च सूर्यः च, ग्रहगणतारासहिताः, सर्वे अग्रे पश्चाद् च स्थिताः, आकाशे चक्ररूपेण प्रतिष्ठिताः। ध्रुवे स्थापिता: सर्वे दक्षिणावर्तं ध्रुवं परितः सञ्चरन्ति, तं ध्रुवं निलिनं द्रष्टुम्। सूर्यमण्डलस्य व्यासः नवसहस्रयोजनपरिमितः इति कथ्यते; परिधिः तस्य त्रिगुणः, प्रमाणतः। चन्द्रस्य विस्तारः सूर्यस्य द्विगुणः; स्वरभानुः तयोः समः, अधस्तात् सञ्चरति। पृथिव्या: छायां वृत्ताकारां गृहित्वा, तृतीयः स्वरभानोः महास्थानं, तमोमयं। चन्द्रस्य षोडशभागः शुक्राय दत्तः, तयोः व्यासपरिधिदूरप्रमाणेन। गुरुः शुक्रात् चतुर्थांशेन न्यूनः; तथा भौमः शनिश्चरः चतुर्थांशेन न्यूनौ, तयोः प्रमाणं न समम्। बुधः भौमशनिभ्यां चतुर्थांशेन व्यासपरिध्योरपि न्यूनः; यावन्ति तेजोमयानि रूपाणि, तारा: नक्षत्राणि च, तानि सर्वाणि बुधसमानि व्यासपरिध्योरपि; चन्द्रसंबद्धा: तारा: अपि साधारणतया एवंविधाः इति मुनयः विदुः।