लिङ्गपुराणम्

यदा पक्षिणः कमलानि च जलं वर्षयन्ति, तदा सर्वः सागरः पूर्णः भवति, तत्र च असमानः भगवान् विश्राम्यति। हे द्विजश्रेष्ठ, अग्निस्मात्, प्राणात्, पक्षिभ्यः, मेघेभ्यश्च यः धूमः उत्पद्यते, स सर्वदा पोषणरूपेण ज्ञायते। पुण्ड्रदेशे सर्वे वर्षाः विद्युत्प्रभवाः, शीतलाः च विपुलधान्यसमृद्धाः भवन्ति; यत्र हिमकणाः शीतांश्च पतन्ति, ते सर्पाणां बिन्दवः स्युः। गङ्गा अपि गङ्गाजलसम्भूता, वर्षेण पर्वतानां नद्यः च हस्तिभिः च दिशां समाकीर्णा, सागरं पूरयन्ति। मेघेभ्यः पृथक् जलं प्रायः परावहः नाम वातः वहति, यः तदम्बिकागुरवे ददाति। मेनापतिं अतिक्रम्य शेषं वर्षं भारतभूमिं प्रति पश्चिमदिशां वृद्धये आगच्छति। अद्य द्विविधं वर्षं वस्तूनां वृद्ध्यर्थं वर्णितम्; अधुना अहं स्वमतिरेण द्विविधं धान्यं संक्षेपेण कथयामि। स्रष्टा सूर्यः महाप्रभः सर्वदृग्व्यापी, स एव परमेश्वरः शिवः। स एव शक्तिः तेजः बलं ब्राह्मणाः, कीर्तिः चक्षुः श्रोत्रं मनः मृत्युः आत्मा क्रोधः दिशः च। स एव सत्यं ऋतं वायुः व्योम च व्योमचारी, स एव लोकपालः हरिः ब्रह्मा रुद्रः च, स एव महेश्वरः। सहस्रकिरणसम्पन्नः तेजस्वी अष्टबाहुः शिवतमः अर्धनारीश्वररूपः त्रिनेत्रः देवाधिपः च सः। तस्यैव प्रसादेन, हे द्विजश्रेष्ठ, नानाविधं वर्षं जायते; सः स्वैः किरणैः जलं आकृष्य सहस्रगुणं विसृजति। सः यथा इच्छति, जलस्य न नाशो न वृद्धिः; ध्रुवस्थः वायुः तद्वर्षं पुनः संगृह्णाति। ग्रहभ्यः सूर्याच्च नक्षत्रमण्डलेभ्यः च निर्गतं जलं, मार्गान्ते पुनः सूर्ये प्रविशति, ध्रुवेण स्थापितम्। इदानीं सूर्यस्य रथस्य, सोमस्य च, ग्रहाणां च गतिं, वारिवाहस्य च संक्षेपेण वर्णयामि। सूर्यस्य रथः ब्रह्मणा प्रयोजनार्थं निर्मितः, स वर्षभागैः संयुतः। तस्य रथस्य एकं चक्रं त्रिनाभं पञ्चारं सुवर्णमयं, सर्वदेवतिनिवासः, विशेषतः सूर्यस्य। स रथः नवसहस्रयोजनायामः च विस्तीर्णः, अक्षः च रथपृष्ठस्य द्विगुणः। अयुक्तैः अश्वैः यत्र चक्रं तिष्ठति, तत्र सप्त अश्वाः छन्दोमयाः तिष्ठन्ति। चक्रारैः संयुतः अक्षः ध्रुवे स्थितः; चक्रं अश्वैः सह भ्रमति, अक्षः च ध्रुवेण सह भ्रमति। अक्षः चक्रेण सह ध्रुवेण प्रेरितः भ्रमति; ध्रुवः स्थिरः, वायुभिः प्रेरितः, ज्योतिः सञ्चालयति। रथस्य द्वौ किरणौ युक्तान्ते अक्षे च संयुतौ; तौ किरणैः ध्रुवे बद्धौ, युगाक्षौ भ्रमतः। भ्रममाणे दिव्यरथे मण्डलानि जायन्ते; तयोः युगाक्षयोः अन्तौ रथस्य दक्षिणे पक्षे स्थितौ। ध्रुवेण अश्वैः संयुतः यः रथः, तस्य युगाक्षयोः अन्तः शङ्कुः बद्धः, स यथा रज्जुः सर्वदिशं भ्रमति। भ्रममाणे, उत्तरायणगमने मण्डलानि वर्धन्ते, दक्षिणायने च मण्डलानि रच्यन्ते। यदा ध्रुवनियतानि किरणानि संकुच्यन्ते, तदा सूर्यः अन्तः स्थित्वा मण्डलानि भ्रमति। तयोः विभागयोः मध्ये अष्टाशीतिशतानि मण्डलानि; यदा ध्रुवात् विमुक्तानि किरणानि पुनरागच्छन्ति। एवं सूर्यः बहिः मण्डलानि भ्रमन् शीघ्रं तानि विमोचयन् गच्छति। एवं देवाः ऋषयः च दिनरात्रं सदा भास्करं जगत्पतिं पूजयन्ति। तं रथं देवाः आदित्या ऋषयः गन्धर्वाः अप्सरसो गणाध्यक्षाः नागाः राक्षसाश्च अधिष्ठायन्ति। ते द्वौ द्वौ मासौ सूर्यसहिताः वसन्ति, तं तेजसा पुष्णन्ति। ऋषयः रविं स्तोत्रैः स्तुवन्ति, गन्धर्वाप्सरसो नृत्यगीताभ्यां पूजयन्ति। गणाध्यक्षाः यक्षाः पिशाचाः शस्त्राणि गृह्णन्ति; नागाः सूर्यं वाहयन्ति, यातुधानाः तं अनुगच्छन्ति। वालखिल्याः सूर्यास्तमने तं नेतारः, प्रातः तं परिवेष्टारः; एवं द्वौ द्वौ मासौ सूर्यसहिताः वसन्ति। मधू, माधवः, शुक्रः, शुचिः, नभः, नभस्यः, ईषः, ऊर्जः, सहः, सहस्यः, तपस्यः, तपः—एते द्वादश मासाः, मानवस्य संवत्सरः। ऋतवः वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षाः, शरद्, हेमन्तः, शिशिरः इति प्रसिद्धाः। धाता, अर्यमाः, मित्रः, वरुणः, इन्द्रः, विवस्वान्, पूषा, पर्जन्यः, अंशुः, भगः—एते कथ्यन्ते। त्वष्टा, विष्णुः, पुलस्त्यः, पुलहः, अत्रिः, वसिष्ठः, अङ्गिराः, भृगुः—एते मुनिश्रेष्ठाः। एवं भगवतः सूर्यस्य रथयात्रा, तस्य तेजः, देवगणाः च, ऋतुविभागः, मासः, ऋषयः च, सर्वं सम्पूर्णं जगत् यथाक्रमं संचरति इति।