लिङ्गपुराणम्

सूतः उवाच— त्रिविधं हि वज्रं लोके दृश्यते—वातजं, विद्युत्संभूतं, वह्निजं च। एतेषां मेघानां त्रिविधं मूलं प्रवदन्ति मुनिश्रेष्ठ। मेघाः न पतन्ति इति ते 'मेघाः' इति कथ्यन्ते। तेषां पक्षिणां, येषां दारुधारणे शक्तिः, नानाविधानि रूपाणि, ब्रह्मणः एव तानि पक्षिणि मनीषिभिः स्मृतानि। घृतस्य च दारुणां च संयोगात् वह्नेः धूमः जायते; द्वितीयः प्रकारः ब्रह्मणः श्वासात् उत्पद्यते। ततः पर्वतानां पक्षैः, ये इन्द्रेण छिन्नाः, शुभाः वह्निजा मेघाः स्वस्थानानि यान्ति। ये ब्रह्मश्वाससम्भूताः, ये च वातशाखाजाताः, ये च पक्षिजाताः—पुष्करादयः—समये वर्षन्ति। मूकाः, शब्दवन्तः, अशुद्धाश्च मेघाः स्वकार्याणि क्रमशः कुर्वन्ति; ये शीतवातयुक्ताः, ते दीर्घकालं स्वल्पं वर्षन्ति। एवं जीवकनामकाः दुर्बलाः मेघाः, यासु गर्जनं नास्ति, भूमेः एकक्रोशमात्रं दूरं स्थिताः। पर्वतवासिनः सर्वे मेघाः अर्धक्रोशदूरे, बहुवर्षदायिनः श्रेष्ठतया योजनदूरे तिष्ठन्ति। भूमितः, विद्युत्संपन्नाः मेघाः दृश्यन्ते; तेषां त्रीणि वर्षरूपाणि प्रकीर्तितानि। पक्षिजाताः ये च कल्पद्रुमसम्भूताः मेघाः, ते पर्वतानां श्रेष्ठाः; कल्पान्ते रात्रौ वर्षन्ति, शरदृतोकर्षाय। यदा पक्षिणः, पद्माः च जलं सिञ्चन्ति, तदा सर्वमपि सागरं पूरयन्ति, तत्र च समस्तानां ईश्वरः, अनुपमः, विश्राम्यति। वह्नेः, श्वासस्य, पक्षिणां, मेघानां च धूमः सर्वदा पोषणरूपेण ज्ञायते। पुण्ड्रदेशे सर्वे मेघाः विद्युत्संभूताः, शीतलाः च बहुफलदाः; तत्र पतन्ति हिमबिन्दवः, ये सर्पद्रवाः इति कथ्यन्ते। गङ्गाजलं, गङ्गासम्भूतं, वर्षेण पर्वतनदीभिः पूर्यते, पर्वतानदीभिः च दिशां नागैः संकुलं भवति। मेघात् पृथक् जलं प्रायः परावहवायुः वहति, यः तदम्बिकागुरवे नयति। मेनापतेः अतिक्रम्य, शेषं वर्षा भारतभूमिं गच्छति, पश्चिमदेशवृद्धये। द्विविधा वर्षा वस्तुवृद्धये इहोक्ताः; तयोः द्विविधं धान्यं संक्षेपेण वक्ष्यामि। सृष्टिकर्ता, महातेजाः सूर्यः, सर्वदृक्, व्यापकः, स एव, द्विजश्रेष्ठ, परमेश्वरः शिवः। स एव तेजः, बलं, वीर्यं, यशः, चक्षुः, श्रोत्रं, मनः, मृत्यु, आत्मा, क्रोधः, दिशः, चतुर्दिक् च। स एव सत्यम्, ऋतम्, वायुः, आकाशः, व्योमचारी, लोकपालः, हरिः, ब्रह्मा, रुद्रः, महेश्वरः। सहस्रकिरणः, दीप्तिमान्, अष्टबाहुः, परममङ्गलः, अर्धनारीश्वररूपधारी, त्रिनेत्रः, देवेश्वरः। तस्य प्रसादात्, द्विजश्रेष्ठ, नानारूपा वर्षा जायते; स एव रश्मिभिः जलं आकृष्य, सहस्रगुणं विसृजति। न च जलस्य नाशः, न च वृद्धिः तेन विचिन्त्यते; ध्रुवस्थितः वायुः वर्षं पुनः संगृह्णाति। ग्रहात्, सूर्याद्, नक्षत्रमण्डलात् च निर्गतं वर्षं, यात्रान्ते, ध्रुवेण स्थापितः सूर्ये प्रविशति। सूर्यस्य रथं संक्षेपेण वर्णयिष्यामि, सोमस्य च, अन्येषां ग्रहाणां गतिं, जलधारिणः च। सूर्यरथः ब्रह्मणा कृतः, वर्षस्य अङ्गैः निर्मितः, द्विजश्रेष्ठ। तस्य एकं चक्रं, त्रिणाभि, पञ्चार spokes, सुवर्णमयः, सर्वदेवतावासः, विशेषतः सूर्यस्य। नवसहस्रयोजनं तस्य आयामः च, व्यासः च; अक्षः द्विगुणः रथस्थलस्य, यथामानम्। रश्मिसूत्रैः युक्ताः, अश्वान् विना युक्ताः, यत्र चक्रं तिष्ठति, तत्र सप्त अश्वाः, छन्दोमयाः, तिष्ठन्ति। चक्रार spokes संयुत्तः अक्षः ध्रुवे स्थितः; चक्रं अश्वैः सह परिभ्रमति, अक्षः च ध्रुवेण सह भ्रमति। अक्षः एकचक्रयुक्तः, ध्रुवेण प्रेरितः, वायुभिः चलितः, तेजांसि प्रेरयति। रथस्य द्वे रश्मी, युक्तान्ते अक्षान्ते च संयुक्ते; रश्मिभिः ध्रुवे बद्धे, युगाक्षे च परिभ्रमतः। चक्रपरिभ्रमणे, आकाशरथेन मण्डलानि सृज्यन्ते; युगाक्षयोः अन्ते दक्षिणपार्श्वे स्थिते। ध्रुवेण, अश्वैः संयुत्ते, रश्मिभिः संयुज्य, भ्रममाने, रश्मी ध्रुवं अनुसरतः। वायुप्रेरितस्य रथस्य युगाक्षयोः अन्तः स्थाणौ स्थितः, पाशवत् सर्वदिक् भ्रमति। परिभ्रममाणे, उत्तरायणगते, रश्मयः मण्डलानि वर्धयन्ति; दक्षिणायने, मण्डलानि सृज्यन्ते। यदा रश्मयः ध्रुवेण नियम्यन्ते, तदा सूर्यः अन्तः स्थित्वा मण्डलानि भ्रमति। तयोः विभागयोः मध्ये अशीत्यधिकं शतम् मण्डलानि; यदा रश्मयः ध्रुवात् विमुक्ताः, पुनः प्रत्यागच्छन्ति। एवं सूर्यः बहिः मण्डलानि शीघ्रं विचिन्वन् गच्छति। एवं देवाः, ऋषयः च, दिवा निशि च, सदा भास्करं, सत्त्वरूपं देवं, पूजयन्ति।