लिङ्गपुराणम्

संसारेषु जलानि एव प्राणः सर्वलोकानां, सर्वभूतानां, सर्वभूमीनां च भवन्ति। किं अधिकं वक्तव्यम्? यद् गतं च स्थावरं च, तद् सर्वं जलस्वरूपम् इह दृश्यते। एतेषु जलेषु भगवन् शिवः अधिष्ठितः जलाधिपः इति प्रसिद्धः; स एव भगवान् भवः जलानां प्रभुः इति घोष्यते। सर्वं जगत् भवस्वरूपम् अस्ति—अत्र किम् आश्चर्यं? नारायणस्य, हर्याः दिव्यता अपि जलैः संस्थिता, प्रभो। विष्णुः जगतां आधारः, जलानि तस्य आधारः इति। यदा सर्वाणि चराचराणि भूतानि दह्यमानानि सन्ति, तदा ये गोधूमबीजस्वरूपाः सन्ति, ते वातेन प्रेरिताः ऊर्ध्वं यान्ति; तत्र अग्निवायुभ्यां मेघाः भवन्ति। धूमाग्निवायुसंयोगः मेघः इति कथ्यते। मेघः, यस्य प्रभुः सहस्राक्षः, जलं वर्षयति। यज्ञधूमात् उत्पन्नाः मेघाः द्विजातिभ्यः सदा हितं ददाति; वनदाहधूमात् उत्पन्नाः मेघाः वनानां हिताय मत्वा। श्मशानधूमात् उत्पन्नाः मेघाः अनर्थं जनयन्ति; मायाग्निधूमात् उत्पन्नाः मेघाः, द्विज, भूतनाशाय भवन्ति। एवं धूमभेदेन लोकानां हिताहितं निश्चीयते; अतः मायाधूमं आच्छादयेत्। यदि द्विजातिः मायाधूमं न आच्छादयति, स लोकनाशकारणं भवति। साधवः, मेघाः, जलनिधयः, वायोः आज्ञया, लोकहिताय अत्र षण्मासं वर्षन्ति। अत्र गर्जनं त्रिविधं दृश्यते—वायोः, विद्युतः, अग्नेः च; एते मेघानां त्रिविधाः उत्पत्तयः, मुनिश्रेष्ठ। मेघाः न पतन्ति इति ते ‘मेघाः’ इति कथ्यन्ते; मेघपक्षाः, यैः काष्ठं वह्यते, विविधाः सन्ति, ब्रह्मणः इति कथ्यन्ते। घृतकाष्ठसंयोगात् अग्निजातं धूमं जायते; द्वितीयं ब्रह्मणः श्वासात् जायते। ततः पर्वतपक्षैः, येन्द्रेण छिन्नैः, शुभाः अग्निजाताः मेघाः स्वस्थानं गच्छन्ति। ये ब्रह्मणः श्वासजाः, ये वायुप्रशाखजाः, ये पक्षजाः—पुष्करादयः—सर्वे समये जलं वर्षयन्ति। मूकाः, नादिनः, अशुद्धाः मेघाः स्वकार्यं क्रमशः कुर्वन्ति; ये शीतवायवः, दीर्घकालं अल्पवर्षं ददाति। तथा जीवकमेघाः, दुर्बलाः, गर्जनरहिताः, भूमेः एकक्रोशदूरस्थाः सन्ति। पर्वतस्थाः मेघाः अर्धक्रोशदूरे सन्ति; बहुवर्षदायकाः मेघाः, श्रेष्ठत्वात्, एकयोजनदूरे सन्ति। द्विज, भूमितः विद्युत्गुणयुक्ताः मेघाः दृश्यन्ते; तेषां वर्षं त्रिविधं इह वर्णितम्। सर्वे पक्षजाः, कल्पवृक्षजाः मेघाः पर्वतश्रेष्ठाः; कल्पान्ते रात्रौ शरनाशाय वर्षन्ति। यदा पक्ष्यः, पद्मादयः जलं वर्षयन्ति, तदा सर्वः समुद्रः पूर्णः भवति, तत्र अनन्यः प्रभुः विश्रान्तिं लभते। द्विजश्रेष्ठ, अग्निजातं, श्वासजं, पक्षिजं, मेघजं च धूमं सदा पोषणरूपं ज्ञायते। पुण्ड्रदेशे सर्वे वर्षाः विद्युत्प्रभवः, शीतलाः, बहुफलदायकाः; तत्र यत् शीतं, हिमं च पतति, तद् सर्पाणां बिन्दवः। गङ्गा, गङ्गाजलप्रभवा, वर्षेण पर्वतनदीभिः पूरिता, पर्वतनदीसमूहैः, दिशिप्रदिश्यगजैः च साकं। मेघात् पृथक्कृतं जलं प्रायः परावहवायुः वहति, तद् अम्बिकागुरवे यच्छति। द्विज, मेनापतिं अतिक्रम्य, शेषं वर्षं भारतभूमिं गच्छति पश्चिमदेशवृद्धये। अद्य वर्षं द्विविधं वस्तुवृद्ध्यर्थं वर्णितम्; तत्र द्विविधं धान्यं यथाबुद्धि संक्षेपेण कथयामि। सृष्टिकर्ता, महातेजस्वी सूर्यः, सर्वदर्शी, व्यापी, स एव, द्विजश्रेष्ठ, परमः शिवः। स एव शक्तिः, वीर्यं, बलं, ब्राह्मणाः, कीर्तिः, नेत्रं, श्रोत्रं, मनः, मृत्यु, आत्मा, क्रोधः, दिशः, प्रान्ताः च। स सत्यम्, ऋतम्, वायुः, आकाशः, आकाशगः; स जगद्रक्षकः, हरिः, ब्रह्मा, रुद्रः, महेश्वरः एव। स सहस्रकिरणदीप्तः, महाश्रेयः, अष्टबाहुः, परममङ्गलः, अर्धनारीश्वररूपः, त्रिनेत्रः, देवेशः। तस्य अनुग्रहेनैव, द्विज, अनेकविधं वर्षं जायते; तस्य किरणैः जलं आकृष्य, सहस्रगुणं विसृजति। तस्य चिन्तायाम्, जलस्य न नाशः न वृद्धिः; वायुः, ध्रुवस्थः, वर्षं पुनः संगृह्णाति। ग्रहात्, सूर्यात्, नक्षत्रमण्डलात् च निर्गतं वर्षं, यात्रान्ते, सूर्ये प्रविशति, ध्रुवस्थेन संस्थितम्। द्विजश्रेष्ठ, सूर्यरथं संक्षेपेण वर्णयिष्यामि, चन्द्रस्य रथं, अन्येषां ग्रहाणां गमनं, जलवाहकं च। सूर्यरथः ब्रह्मणः उद्देशेन निर्मितः; स वर्षभागैः संयुतः, द्विजश्रेष्ठ। तस्य रथस्य चक्रं त्रिनाभं, पञ्चारं, सुवर्णमयम्, सर्वदेवतावासः, विशेषतः सूर्यस्य। तस्य रथस्य आयामः, विष्णुः, नवसहस्रयोजनः; अक्षः द्विगुणः रथभूमेः, तदनुसारः। अनियुक्ताश्वयुक्तः, यत्र चक्रं स्थितं, तत्र सप्त अश्वाः तस्य, छन्दःस्वरूपाः। चक्रारेषु बद्धः अक्षः ध्रुवे स्थितः; चक्रं अश्वैः सह परिवर्तते, अक्षः ध्रुवेण सह परिवर्तते।