लिङ्गपुराणम्

एवं स दिवसः संकल्पितः सन् सूर्यः शनैः शनैः प्रसरन् गच्छति। रात्रौ स सूर्यः द्वादशार्ध नक्षत्राणि समानी मुहूर्तेषु याति, दिवसे तु अष्टादश नक्षत्राणि प्राप्नोति। ततः चक्रं नाभिदेशेऽपि अधिकं मन्दतरं प्रवर्तते, यथा स्थिरः कूर्मधारा मध्ये स्थितः मृद्भाण्डस्य पिण्डं परिभ्रमयति। ये पुरातनमार्गवित् पण्डिताः, ते वदन्ति—दिनरात्रयोः मिलनं त्रिंशन्मुहूर्तात्मकं भवति, यतः तयोः अन्तयोः मध्ये चक्राणि परिभ्रमन्ति। यथा कुम्भकारस्य चक्रस्य नाभिः मध्ये स्थितः, तथा उत्तानपादः ग्रहैः सह मुख्यः सन् परिभ्रमति। तं प्रति, ये ज्योतिषशास्त्रनिपुणाः ऋषयः, ते वदन्ति—तस्य मनः अपि तैः सह गच्छति; तेन स्थापितः सूर्यः स्वस्थानं समाश्रित्य तिष्ठति। स भगवान् सूर्यः, स्वैः रश्मिभिः वायुनाञ्च सह, सर्वतः जलं आकर्षति; उत्तानपादस्य प्रसादेन तस्य स्थैर्यम् नित्यं रक्ष्यते। भगवत् विष्णोः उत्तानपादेन च पितुः हेतोः सूर्येण जलानि आकर्ष्यन्ते, तानि शनैः शनैः चन्द्रमसि गच्छन्ति। ततः चन्द्रात् तानि अनुक्रमेण मेघेषु पतन्ति, जलवाहिनः मेघगणाः वायुनाञ्च आहताः स्वं जलं स्रवन्ति। सूर्यः तेन तेजसा भूमौ सृष्टिम् सृजति; जलस्य न कदाचित् नाशः, सदा प्रवर्तते हि चक्रं तद्। सर्वभूतहितार्थं एषः चक्रः शर्वेण स्थापितः—भूमिः, अन्तरिक्षम्, द्यौः, आपः, अन्नं, अमृतञ्च एव। आपः हि प्राणः लोकानां, भूतानां च क्षेत्राणां; किं बहुना, चराचरं सर्वं विश्वं तद्रूपमेव। भगवतः शिवस्य अधिपत्यं जलास्व् प्रतिष्ठितम्; स एव देवः भवः जलाधिपतिरिति प्रसिद्धः। सर्वं जगत् भवस्वरूपम्—किमत्र आश्चर्यम्? नारायणस्य, हर्याः, दिव्यता अपि आपोऽधिष्ठिता, हे प्रभो; विष्णुः लोकानां आधारः, आपः तस्य आधारः। यदा चराचराणि भूतानि दह्यन्ते, तदा ये गोधूमबीजानि भवन्ति, वायुनाञ्च प्रेरितानि उर्ध्वं यान्ति; तानि अग्निवायुभ्यां मेघाः भवन्ति। एवं धूमाग्निवायूनां संयोगः मेघः इति कथ्यते। स मेघः, यस्य स्वामी सहस्राक्षः अस्ति, जलं वृष्टिम् करोति। यज्ञधूमसम्भूताः मेघाः सदा द्विजातीनां हितकराः; वनाग्निधूमसम्भूताः मेघाः वनानां हिताय सञ्जाताः। श्मशानधूमसम्भूताः मेघाः अनिष्टदाः; यन्त्राग्निसम्भूताः मेघाः, हे द्विज, भूतनाशाय सञ्जाताः। एवं धूमभेदेन लोकानां हिताहितं निश्चितम्; अतः यन्त्रधूमः छादनीयः। यदि द्विजो यन्त्रधूमं न छादयति, स जगतो विनाशस्य कारणं भवति। हे साधवः, मेघाः, याः जलनिधयः, छः मासान् वृष्टिं कुर्वन्ति लोकानां हिताय, वायोः आज्ञया। अत्र गर्जनं त्रिविधं—वातसम्भूतं, विद्युत्सम्भूतं, अग्निसम्भूतञ्च; एते मेघानां त्रिविधाः उत्पत्तयः, हे मुने। मेघाः न पतन्ति इति 'मेघाः' इति कथ्यन्ते; तेषां पक्षाः, ये दारुधारकाः, नानाविधानि ब्रह्मणः एव सञ्ज्ञायन्ते। घृतदर्भसंयोगेन अग्नितः धूमः जायते; द्वितीयः ब्रह्मणः श्वासात् उत्पद्यते। ततः, ये पर्वतपक्षाः, ये इन्द्रेण छिन्नाः, तैः शुभा अग्निजा मेघाः स्वस्थानं यान्ति। ये ब्रह्मश्वाससम्भूताः, ये च वातशाखाजाः, ये च पक्षजाः पुष्करादयः, ते सर्वे काले जलं वृष्टिं कुर्वन्ति। मूकाः, शब्दवन्तः, अपवित्राः च मेघाः स्वकर्माणि यथाक्रमं कुर्वन्ति; शीतवातयुक्ताः दीर्घकालं न्यूनवृष्टिं ददति। तथैव जीवकाः मेघाः दुर्बलाः गर्जनाविहीनाः च, भूमेः एकक्रोशदूरे तिष्ठन्ति। पर्वतानां समीपवर्तिनः मेघाः अर्धक्रोशदूरे, बहुवृष्टिदाः श्रेष्ठाः तु योजनदूरे निवसन्ति। हे द्विज, भूम्याः उपरि विद्युत्सम्पन्नाः मेघाः दृश्यन्ते, तेषां वृष्टिः त्रिविधा इह वर्ण्यते। ये सर्वे पक्षजा मेघाः, कल्पवृक्षजा अपि, ते पर्वतानां श्रेष्ठाः; कल्पान्ते रात्रौ वृष्टिं कुर्वन्ति शरन्नाशाय। यदा पक्षिणः, पद्माः च जलं वृष्टिं कुर्वन्ति, तदा समुद्रः अपि पूर्णः भवति, तत्र च समस्तविशिष्टः प्रभुः विश्राम्यति। हे द्विजश्रेष्ठ, अग्निजः, श्वासजः, पक्षिजः, मेघजः च धूमः सदा पोषणरूपेण ज्ञेयः। पुण्ड्रदेशे सर्वा वृष्टिः विद्युत्प्रभवा, शीतला, सस्यसमृद्धिकरी च; तत्र शिशिरश्च हिमांश्च, ये पतन्ति, ते सर्पाणां बिन्दवः इति स्मृताः। गङ्गाजलसम्भूता गङ्गा वर्षेण पर्वतस्रोतसां च पूरिता, पर्वतराजीनदीभिः, दिग्गजानां समुदायेन च समाकीर्णा। मेघेभ्यः पृथक्कृतं जलं प्रायशः परावहवायुः वहति, यः तदम्बिकागुरवे नयति। हे द्विज, मेनाधिपतिं अतिक्रम्य शेषवृष्टिः भारतभूमौ गच्छति पश्चिमदेशवृद्धये। अद्य वृष्टिं द्विविधाम् उक्तां वस्तुवृद्धये; समासेन प्रवक्ष्यामि द्विविधं धान्यम्। स्रष्टा, महातेजाः सूर्यः, सर्वदर्शी, व्यापी—स एव, हे द्विजश्रेष्ठ, परमशिवः इति सत्यम्। स एव तेजः, वीर्यम्, बलम्, कीर्तिः, चक्षुः, श्रोत्रम्, मनः, मृत्युः, आत्मा, क्रोधः, दिशः, प्राचीः च। स एव सत्यं, ऋतं, वायुः, व्योम, व्योमचारी च; स एव लोकपालः, हरिः, ब्रह्मा, रुद्रः—स एव महेश्वरः इति।