लिङ्गपुराणम्

श्रूयतां, महाभाग! मनसः उत्तरगिरौ प्रभास्वरः सूर्यः प्रभुः शतम् आवर्तान् अष्ट्यधिकान् च सम्यक् परिभ्रमति। तत्र उत्तरायणदक्षिणायनयोः बाह्याभ्यन्तरमार्गौ निर्दिष्टौ; सः सूर्यः प्रतिदिनं तेषु चक्रेषु सञ्चरति। यथा कुम्भकारस्य चक्रं शीघ्रं परिभ्रमति, तथा सूर्यः अपि दक्षिणायने शीघ्रगमनं करोति। तेन कारणेन सः विशालां पृथिवीं अल्पकाले एव द्वादश मुहूर्तेषु दक्षिणायने शीघ्रं व्याप्नोति। दिवसस्य काले सः त्रयोदशार्धनक्षत्राणि तावन्तः मुहूर्तान् सञ्चरन् गच्छति; रात्रौ तु अष्टादश नक्षत्राणि तथैव याति। कुम्भकारस्य चक्रस्य मध्यभागः यथा शनैः सञ्चलति, तथा सूर्यः उत्तरायने मन्दगमनं करोति। तस्मात् तस्मिन् दीर्घे काले आदित्यर्षिभिः स्थापितं सूर्यस्य रथं पृथिव्याम् अंशमात्रं व्याप्नोति। सहस्रकिरणः सः सूर्यः सर्वान् प्रकाशयन् गन्धर्वैः, अप्सरोगणैः, नागनाथैः, राक्षसैः च अग्रतः, पृष्ठतः, अधः च परिवृतः सञ्चरति। सः स्वकिरणं उपरि संहरित्वा परमां ब्राह्मीं सभां प्रविशति; सन्ध्यायां तु, मुनिभिः त्यक्तजलैः सह, रात्रिचरैः सह संगच्छति। ये आगच्छन्ति तान् हत्वा सूर्यः ब्राह्मणैः सह उत्तरायणस्य उत्तरार्धे अष्टादश मुहूर्तान् परिभ्रमन् गच्छति। एवं दिनं सम्पद्यते, सः मन्दगमनं करोति; रात्रौ द्वादशार्धनक्षत्राणि तावत् मुहूर्तेषु गच्छन्, दिवसा अष्टादश सञ्चरति। ततो नाभौ चक्रं अधिकं मन्दं परिभ्रमति, यथा स्थिरधुरी मध्यभागे मृत्तिकाम् आवर्तयति। ये प्राचीनमार्गविदः सन्ति, ते वदन्ति—दिनरात्रे त्रिंशन्मुहूर्तात्मकं भवति, यतोऽन्तयोः चक्राणि परिभ्रमन्ति। कुम्भकारचक्रस्य नवेलं यथा मध्ये तिष्ठति, तथा ग्रहाणां मध्ये श्रेष्ठः उत्तानपादः तेषु सह परिभ्रमति। ज्योतिषशास्त्रवित्समूहः वदन्ति—तस्य मनः तैः सह सञ्चरति; तेन स्थापितः सूर्यः स्वस्थानं गृहीत्वा तिष्ठति। सः देवः स्वकिरणैः, वायुनाऽपि सह, सर्वतः जलं उद्धरति; उत्तानपादस्य प्रसादेन तस्य स्थैर्यं नित्यम् अवस्थितम्। विष्णोः उत्तानपादेन, पितुः हितार्थं, सूर्येण जलानि उद्धृतानि शनैः सोमाय प्रयान्ति। सोमात् तानि अनुक्रमेण मेघेषु पतन्ति; जलधारिणां समूहः वायुनाऽभिहतः स्वजलानि सृजति। सूर्यः तेन तेजसा भूमौ सृष्टिं सृजति; जलस्य नाशः नास्ति, सदा प्रवृत्तित्वात्। सर्वभूतहिताय एषः चक्रः शर्वेण स्थापितः—पृथिवी, अन्तरिक्षं, दिवः, जलानि, अन्नं, अमृतं च। जलानि एव हि लोकानां प्राणः, भूतानां च, स्थापनानां च; किम् अधिकं वक्तव्यम्? चराचरं सर्वं जगत् एवं एव। भगवतः शिवस्य जलाधिपत्यं प्रतिष्ठितम्; साक्षात् भवः देवः जलाधिपः इति कीर्त्यते। सर्वं जगत् भवस्वरूपम्—कः अत्र आश्चर्यम्? नारायणस्य, हर्याः च, दिव्यता जलैः प्रतिष्ठिता, विष्णुः लोकानां आधारः, जलानि तु तस्य आधारम्। यदा चराचराणि भूतानि दह्यमानानि सन्ति, तदा ये गोधूमबीजानि भवन्ति, ते वायुनाऽभिहता ऊर्ध्वं गच्छन्ति; ते अग्निवायुभ्यां मेघत्वं प्राप्नुवन्ति। एवं धूमाग्निवायुसंयोगः मेघः इति कथ्यते। सहस्रलोचनाधिपः मेघः जलं वृष्टिं करोति। यज्ञधूमात् उत्पन्नाः मेघाः सदा द्विजातीनां हिताय वृष्टिं कुर्वन्ति; दावानलधूमजाः मेघाः वनानां हिताय सन्ति। श्मशानधूमजाः मेघाः अमङ्गलप्रदाः; अभिचाराग्निधूमजाः, द्विजश्रेष्ठ, भूतविनाशाय सन्ति। एवं धूमभेदेन लोकानां हिताहितं निश्चितम्; तस्मात् अभिचारधूमं छादयेत्। यदि द्विजः अभिचारधूमं न छादयति, तदा सः लोकरक्षायाः कारणं भवति। हे पुण्यात्मानः! जलनिधयः मेघाः वायोः आज्ञया अत्र षण्मासान् लोकहिताय वृष्टिं कुर्वन्ति। त्रिविधं वज्रं अत्र—वायोः, विद्युतः, अग्नेः च; एतेषां त्रिविधः मेघानां उत्पत्तिः, मुनिश्रेष्ठ। यतः मेघाः न पतन्ति, तस्मात् ‘मेघः’ इति कथ्यते; तेषां पर्णानि, यानि काष्ठवाहिनि, बहुविधानि सन्ति, ब्रह्मणः इति स्मृतानि। घृतकाष्ठसंयोगात् अग्नौ धूमः जायते; द्वितीयः ब्रह्मणः श्वासात् उत्पद्यते। ततः पर्वतपक्षैः, येन्द्रेण छिन्नाः, शुभाः अग्निजा मेघाः स्वस्थानं गच्छन्ति। ये ब्रह्मश्वासोत्पन्नाः, ये च वायोः शाखाजाताः, ये च पक्षोत्पन्नाः, पुष्करादयः च, ते सर्वे काले वर्षं कुर्वन्ति। मूकाः, शब्दवन्तः, अशुद्धाः च मेघाः स्वविधिना कर्म कुर्वन्ति; शीतवातयुक्ताः चिरकालं अल्पवृष्टिं कुर्वन्ति। एवमेव जीवकाः मेघाः दुर्बलाः, असिन्ध्युतः, भूम्याः क्रोशमात्रदूरस्थाः तिष्ठन्ति। पर्वतस्थाः सर्वे मेघाः अर्धक्रोशदूरस्थाः; बहुवृष्टिदायिनः उत्तमा मेघाः योजनदूरस्थाः। द्विजश्रेष्ठ! भूम्याः तलात् विद्युत्संयुक्ताः मेघाः दृश्यन्ते; तेषां वृष्टिः त्रिविधा इति अत्र वर्णिता। ये सर्वे पक्षोत्पन्नाः, कल्पवृक्षोत्पन्नाः च मेघाः पर्वतश्रेष्ठाः; कल्पान्ते ते रात्रौ वर्षन्ति शरदृतूनां विनाशाय। एवं, भगवन्! सूर्यस्य गतिः, मेघानां जातिः, जलचक्रस्य रहस्यम्, सर्वं श्रुत्वा, धर्मज्ञः सदा सत्कर्माणि कुर्यात् इति।