लिङ्गपुराणम्

सूर्यः दक्षिणायनमार्गं प्रविशन् विमुक्तबाणवत् शीघ्रगमनः सन्, नक्षत्रचक्रं गृहित्वा सततम् अतीत्य चरति। यदा सूर्यः पुरान्तनगरे प्रविशति तदा सः शक्रस्य अधिपतित्वं प्राप्नोति; तस्मिन्काले सर्वे सायं ग्रहाः दृश्यन्ते, सूर्यस्योदयः चापि प्रतीयते, द्विजश्रेष्ठ। स एव सूर्यः निशान्ते सुखवत्यां स्थितः पुनः प्रभाते विभायां विश्वेश्वरे अस्तं यान्तं दृश्यते। यथाऽहं अमरावत्यां वर्णितवान्, सूर्यः तमसो नाशकः भवति; एवं संयमनीं सुखं विभां च प्राप्त्वा, सः खगवत् अग्रे गच्छति। यदा अग्नेयदिशि मध्याह्नः, नैऋत्यां प्रभाते च, तदा वायुदेशे, यः अतीव कठिनः, अर्धरात्रिः भवति, द्विज। ईशान्यां तु प्रारम्भरात्रिः; सर्वत्रैव एषः क्रमः। यदा सूर्यः पुष्करमध्यं याति, तस्य पन्थानं शृणु। सूर्यः एकस्मिन्मुहूर्ते भूमेः त्रिंशद्दिग्राणि व्याप्नोति; तत्र मुहूर्ते कियत् योजनानि याति इति शृणु। एकत्रिंशल्लक्षाणि पूर्णानि, पञ्चाशद् सहस्राणि च तदन्ये स्मृतानि। एषा मुहूर्तगतिर्भास्करस्य महात्मनः; एवं माप्य दक्षिणदिशं गच्छन्, सूर्यः अपि तत्र सौम्यदिशं पृच्छति उत्तरदिने; पुष्करमध्यभागे दक्षिणायने भ्रमति। मनसः उत्तरपर्वते प्रभास्वरः सूर्यः, प्रभुः, शतचक्राण्यष्ट्यधिकानि विचरति, महाबाहो। बहिर्वन्तरगत्या उत्तरदक्षिणायनयोः पन्थान् उक्त्वा, प्रतिदिनं सूर्यः तेषु चक्रेषु गच्छति। यथा कुम्भकारस्य चक्रं शीघ्रं भ्रमति, तथा सूर्यः अपि दक्षिणायने शीघ्रं चरति। अतः सः विस्तीर्णां भूमिं अल्पकाले व्याप्नोति, द्वादशमुहूर्तेषु शीघ्रं गच्छन् दक्षिणायने। दिवसभागे सूर्यः त्रयोदशार्धनक्षत्राणि याति, तावत्सु मुहूर्तेषु तानि अतीत्य, रात्रौ तु अष्टादश नक्षत्राणि तथा व्याप्नोति। यथा कुम्भकारचक्रस्य मध्यभागः शनैः गच्छति, तथैव सूर्यः उत्तरायने मन्दगत्याऽनुवर्तते। तस्मिन् दीर्घकाले सूर्यरथः, आदित्यैः ऋषिभिश्च स्थापितः, भूमेः केवलं किञ्चिदंशं व्याप्नोति। सहस्रकिरणः सूर्यः सर्वान् प्रकाशयन्, पुरतः पृष्ठतः अधश्च, गन्धर्वैः अप्सरसोभिः नागनाथैः राक्षसैश्च सहितः चरति। स्वकिरणं उपसंहृत्य, सः परं ब्राह्म्यां सभां प्रविशति; सायाह्ने, ऋषिभिः त्यक्तजलैः सह, रात्रिचरान् प्रतिपद्यते। तान् समीपागतान् हत्वा, सूर्यः ब्राह्मणैः सह अग्रे गच्छति, उत्तरायनस्य अन्त्यभागे अष्टादशमुहूर्तानि व्याप्नोति। एवं दिवसः सम्पद्यते, सः मन्दगत्या गच्छति; रात्रौ सूर्यः द्वादशार्धनक्षत्राणि तावत्सु मुहूर्तेषु याति, दिवसा अष्टादश व्याप्नोति। ततः नाभिदेशे चक्रं अधिकं शनैः भ्रमति, यथा स्थिरः कूटः मध्ये कुम्भमण्डलस्य भ्रमणं करोति। ये प्राचीनमार्गविदः, ते वदन्ति, दिनरात्र्यः त्रिंशन्मुहूर्तमिताः, चक्राणि उभयोः अन्तयोः मध्ये भ्रमन्ति। यथा कुम्भकारचक्रस्य नाभिः मध्ये तिष्ठति, तथैव उत्तानपादः ग्रहैः सहितः, तेषां मध्ये श्रेष्ठः, भ्रमति। ये खगोलशास्त्रविदः ऋषयः, ते वदन्ति, तस्य मनः तैः सह गच्छति; तेन स्थापितः सूर्यः स्वस्थानं प्राप्य तिष्ठति। स देवः स्वकिरणैः, वायुनाऽनुगतः, सर्वतः जलानि आकर्षति; उत्तानपादस्य प्रसादेन तस्य स्थैर्यम् सदा भवति। विष्णोः उत्तानपादेन पितुः कृते च, सूर्यः जलानि आकर्षति, ततः शनैः शनैः तानि चन्द्रमसि गच्छन्ति। चन्द्रात् तानि क्रमशः मेघेषु पतन्ति, जलधरगणः वायुनाऽहतः तानि जलानि सृजति। सूर्यः तेन तेजसा पृथिव्यां सृष्टिं सृजति; जलस्य नाशः नास्ति, सदा प्रवर्तते। सर्वभूतहिताय एषः चक्रः शर्वेण स्थापितः – पृथिवी, अन्तरिक्षम्, दिवः, आपः, अन्नं, अमृतञ्च। आपः एव प्राणाः लोकानां, भूतानां, क्षेत्राणां; किमधिकं वक्तव्यम्? सर्वं जगत् चराचरम् एवं भवति। भगवतः शिवस्य आपतिपतित्वं प्रतिष्ठितम्; देवो भवः आपतिपतिः इति प्रसिद्धः। सर्वं जगत् भवस्वरूपम् – किमत्र आश्चर्यम्? नारायणस्य, हर्यः देवत्वम् आपः प्रतिष्ठयन्ति, प्रभो। विष्णुः लोकानां आधारः, आपः तस्य आधारः। यदा सर्वाणि चराचराणि दह्यमानानि, तानि यानि गोधूमबीजानि सन्ति, वायुनाऽनुदितानि उर्ध्वं यान्ति; यानि तानि अग्निवायुभ्यां मेघत्वं प्राप्नुवन्ति। एवं धूमाग्निवायूनां संयोगः मेघः इति कथ्यते। मेघः, यस्येशः सहस्राक्षः, जलानि सिञ्चति। यज्ञधूमात् उत्पन्नाः मेघाः सदा द्विजातीनां हिताय भवन्ति; वनाग्निधूमात् उत्पन्नाः मेघाः वनानां हिताय स्मृताः। श्मशानधूमात् उत्पन्नाः मेघाः अनिष्टदायिनः; मायाग्निधूमात् उत्पन्नाः, द्विज, भूतनाशाय भवन्ति। एवं धूमभेदेन लोकानां हिताहितं निश्चीयते; अतः मायाधूमं छादयेत्। यदि द्विजः मायाधूमं न छादयेत्, सः लोकराक्षाय कारणं भवति। सद्धर्मज्ञाः, मेघाः जलनिधयः, वायोः आज्ञया अत्र षण्मासान् वर्षन्ति लोकहिताय। एवं, हे द्विजश्रेष्ठ, सूर्यस्य गतिः, भूमेः व्याप्तिः, जलचक्रस्य प्रवाहः, तेषां च देवतानां कार्यं, सर्वं क्रमशः प्रवर्तते, इति श्रुत्वा मुनिवराः परमं विस्मयं प्राप्नुवन्ति।