लिङ्गपुराणम्

ततः स्वयमेव वज्रधरो देवानां प्रभुः, सर्वसमृद्धिहेतुः, तं यक्षं देवेन्द्रं सहान्यैः सुरैः कौतूहलवशात् पप्रच्छ—"कस्त्वम्?" इति। तस्मिन्नन्तरे स यक्षः अदृश्यः सञ्जातः तत्रैवान्तर्धानं गतः। तस्मिन्नेव क्षणे शुभाननां हिमवत्सुतां अम्बिकां, मनोहरेण भूषणसमूहलेखनया भूषितां उमां तत्र समुपस्थितां दृष्टवन्तः। ततः देवाः विस्मितचित्ताः, "किमिदं भगवति, किमेतद्भास्वरमम्बिके? यक्षरूपमिदानीं स्थितम्," इत्युक्त्वा तां सिंहगमनेव गतिमतीं मजासुतां रक्तश्वेतकृष्णवर्णां उमां प्रणेमुः। सा च सर्वैः सुरेश्वरैः पूजिता, यत्र देवदानवाः प्रवृत्ताः। सा उवाच—"अहं प्राकृतिः सर्वभूतकारणं च; यक्षोऽपि ममाज्ञया वर्तते।" तस्मात् द्विजश्रेष्ठ, सर्वमिदं अजस्यैवाज्ञया समुत्पन्नं; तस्मादण्डात् स अज उत्पन्नः, तस्मात् सर्वं जगत्, ज्योतिः, यस्य सारं चाजः। अथ अहं संक्षेपेण दिव्यदेशानवलोक्य तेजोमयानां ग्रहाणां गतिं बोधितुमण्डगतिं कथयामि। मनसः परतः पूर्वे मेरोर्यस्य महेन्द्रपुरी स्थितास्ति; दक्षिणे भानुपुत्रस्य च वरुणस्य च सह वरुण्या नगरे। सोमस्य दिशि सौम्या नगरी विस्तीर्णा, तासु दिशासु दिक्पालाः अमरावती, संयमनी, सुखा, विभा च स्वस्थानानि आसाद्य वसन्ति। लोकपालानां परितः दक्षिणायनकाले सूर्यस्य गतिं शृणु। यदा सूर्यः दक्षिणायनमारभते, तदा स वेगेन मुक्तबाण इव ज्योतिश्चक्रं गृहित्वा निरन्तरं भ्रमति। यदा सूर्यः पुरान्तनगरं प्रविशति, तदा स शक्रस्याधिपतिः भवति; तस्मिन्काले सर्वे सायं ग्रहाः दृश्यन्ते, सौर्ये चोदयमपि दृश्यते, द्विजश्रेष्ठ। स एव सूर्यः निशान्ते सुखावत्यां स्थितः, प्रभाते विभायां सर्वेश्वरे पुनः अस्तं गच्छति। यथा मया अमरावत्यां वर्णितं, सूर्यः तमोहरः; तथैव संयमनीं, सुखां, विभां च सम्प्राप्य, स पक्षिराज इव गच्छति। यदा अग्नेय्यां मध्याह्नः, नैऋत्यां प्रभाते, तदा वायोर्दिशि, यत्रातिवैषम्यं, रात्रेरर्द्धं भवति, द्विजश्रेष्ठ। ईशान्यां च प्रारम्भरात्रिः, एवं सर्वत्र सूर्यस्य गतिः; पुष्करमध्यगते सूर्ये मार्गं शृणु। सूर्यः एकस्मिन्मुहूर्ते त्रिंशद्दिग्भूमिं गच्छति; तत्र योजनेषु गणनां शृणु। एकत्रिंशत् लक्षाणि पूर्णानि, पञ्चाशत्सहस्राणि च तद्द्वारे समन्वितानि। एषा महात्मनः भास्करस्य मुहूर्तगतिः; एवं दक्षिणदिशं सम्प्राप्तः स सूर्यः। दक्षिणदिशं प्राप्तोऽपि सूर्यः, सौम्यां दिशं पृच्छति उत्तरदिने; पुष्करमध्यगते दक्षिणायने भ्रमति। मनोर्मेरोः उत्तरपर्वते प्रभास्वरः सूर्यः शतं पूर्णं चक्राणि, अष्ट्यधिकानि च, भ्रमति, महाबल। बाह्याभ्यन्तरपथौ उत्तरदक्षिणायनयोः निरूपितौ; प्रतिदिनं सूर्यः तानि चक्राणि भ्रमति। यथा कुम्भकारचक्रं शीघ्रं भ्रमति, तथैव सूर्यः दक्षिणायने वेगेन गच्छति। तस्मात्, सूर्यः विशालां पृथिवीं लघुकाले गच्छति, दक्षिणायने द्वादशमुहूर्तेषु शीघ्रं भ्रमति। दिनेन त्रयोदशार्धनक्षत्राणि सूर्यः गच्छति, तावद्भिर्मुहूर्तैः तानि नक्षत्राणि व्याप्नोति, रात्रौ तु अष्टादश नक्षत्राणि तद्वत् गच्छति। यथा कुम्भकारचक्रस्य मध्ये मन्दं गमनं, तथैव उत्तरायने सूर्यः शनैः गच्छति। तस्मात् दीर्घकाले तस्य रथः, आदित्यैः ऋषिभिश्च संस्थापितः, पृथिव्याः केवलं किञ्चित् भागं व्याप्नोति। सहस्रकिरणः सूर्यः सर्वं प्रकाशयन्, पुरतः, पृष्ठतः, अधश्च गन्धर्वैः, अप्सरसोभिः, नागमुख्यैः, राक्षसैश्चानुगम्यते। स्वकं रश्मिं समाकृष्य, स ब्राह्मीमुत्तमां सभां प्रविशति; सन्ध्यायां ऋषिभिः त्यक्ततोयैः सह रात्रिचरान् प्रतिपद्यते। तान् समागतान् हत्वा, सूर्यः ब्राह्मणैः सह गच्छन् उत्तरायनपरार्धे अष्टादशमुहूर्तान् व्याप्नोति। एवं दिनं सञ्जायते, शनैः गच्छति; रात्रौ द्वादशार्धनक्षत्राणि तावन्मुहूर्तैः, दिने तु अष्टादश व्याप्नोति। तदा नाभिदेशे चक्रं अत्यन्तं मन्दं भ्रमति, यथा स्थिरः किलकः मध्ये कुम्भमस्य पिण्डं भ्रमयति। ये प्राचीनमार्गविदः, ते वदन्ति—दिनरात्रेः त्रिंशन्मुहूर्ताः, चक्रयोरन्तराले भ्रमन्ति। यथा कुम्भकारचक्रस्य नाभिः मध्ये स्थितः, तथा ग्रहैः सह उत्तानपादः भ्रमति, स एव तेषां प्रमुखः। ज्योतिषविदः ऋषयः वदन्ति—तस्य मनः तैः सह सञ्चरति; सैव संस्थितः सूर्यः स्वस्थानं गृह्णाति। स्वैः रश्मिभिः, देवः वायुसहितः, सर्वतः जलमाकर्षति; उत्तानपादस्य प्रसादेन तस्य स्थितिः सदा धृता। विष्णोः उत्तानपादेन, पितुः कृते, सूर्येण जलमाकृष्टं, ततः शनैः शनैः सोमाय याति। सोमात्, तानि जलानि मेघान् प्रति क्रमशः पतन्ति, जलवाहसमूहः वायोः प्रहारेण वारि मुञ्चन्ति। सूर्यः तेन तेजसा पृथिव्यां सृष्टिं प्रसारयति; जलस्य न कदाचन विनाशः, सदा च प्रवर्तते। सर्वभूतहितार्थं, एषः चक्रः शर्वेण स्थापितः—पृथिवी, अन्तरिक्षं, द्यौः, आपः, अन्नं, अमृतं च इति।