लिङ्गपुराणम्

शृणुत, द्विजश्रेष्ठाः, हिरण्यगर्भस्य सृष्टिः विस्तीर्णतया सहस्रशः अनेकेषां कोटिकोटीनां अण्डानां रूपेण विज्ञेया। तेषु सर्वेषु अण्डेषु, सर्वत्र, उपरि च अधः च, आद्यया प्रकृत्या व्याप्यमानया, चतुर्दश लोकाः संस्थिताः। प्रत्यक्षम्, प्रत्येकस्य अण्डस्य कारणं महेश्वर एव; सः अण्डेषु, अण्डबाह्येषु, तेषां चावरणेषु व्याप्य स्थितः। तमसः अन्ते तमसः परतः च, अष्टमूर्तिः स्थितः—एषः महेशस्य आत्मा, सः प्राज्ञः महादेवः। सः शरीररहितः परमात्मनः सर्वं शरीरम् अस्ति—अष्टमूर्तेः शर्वस्य, गृहस्थस्य शिवस्य। दिव्या प्रकृतिः भार्या, महत्-आदयः अपत्यं, गोः दास्यः च सर्वे देहाभिमानिनः एव। सः भगवतः न आदिः, न अन्तः, अनन्तः; सप्त, प्रधानादयः, प्रधानरूपं च, षोडशाङ्गः महेश्वरः, अष्टमूर्तिः—स एव एकः। तस्य आज्ञया, भूमिः अत्र तिष्ठति, गिरयः, मेघाः, समुद्राः, नक्षत्रगणाः, शक्रमुख्याः देवाः, दिवौकसः, स्थावरजङ्गमं च सर्वम्। अथ, यक्षं लिङ्गरहितं दृष्ट्वा, भगवन्तं च इन्द्रेण सह, ते चिन्ताम् अपद्यन्त—'किमेतत्?' इति। यक्षं प्रति निश्चित्य अग्नयः अन्ये च, शक्तिक्षयात्, स्वशक्तिं नाशयन्तः, अधिकं शिथिलाः अभवन्। तत्र, अग्निः अपि तं यक्षं प्रति तृणमपि दाहयितुं न अशकत्; वायुः अपि तृणं न चालयितुं अशकत्; इन्द्रमुख्याः देवाः अपि स्वशक्तिं न प्रयुक्तुम् अशेकुः। ततः वृत्ररिपुः स्वयम्, देवानां पतिः, सर्वसमृद्धेः कारणम्, यक्षं प्रति, अन्यैः देवैः सह, पप्रच्छ—'को भवान्?' इति जिज्ञासया। तदा स यक्षः अदृश्यः अभवत्, तस्मिन् क्षणे अम्बिका हिमवतः कन्या, शुभानना उमा, नानारत्नाभरणभूषिता, तत्र प्रादुरभवत्। 'किमेतत् भगवन्, किमिदं दीप्तिमतम्? हे अम्बिके, यक्षरूपं तिष्ठति।' इति। तां सिंहगमनाम्, मजाकन्यां, रक्तश्वेतकृष्णवर्णां उमां, ते प्रणेमुः। सा सर्वैः देवपतिभिः पूजिता, सर्वे देवदानवाः प्रवृत्ताः। 'अहं आद्याप्रकृतिः, भूतानां कारणम्; यक्षः मम आज्ञया वर्तते,' इति उवाच सा। तस्मात्, द्विजश्रेष्ठाः, अजातस्य यदस्ति सर्वम्, तस्य आज्ञया एव जातम्; अण्डात् अजातः उत्पन्नः, तस्मात् सर्वं जगत्, ज्योतिःलोकः च, अजातमयः। अधुना, दिव्यप्रदेशान् निरीक्ष्य, अण्डमध्ये ग्रहगतिं बोधयितुं, तेजस्विनां गमनं संक्षेपेण वक्ष्यामि। मनसः उपरि मेरुदक्षिणे महेन्द्रपुरी पूर्वे स्थिताऽस्ति; दक्षिणे भानुपुत्रस्य वरुणस्य च पुरी, वारुण्या सह। सोमस्य प्रदेशे सौम्या नाम महती पुरी; तत्र दिशासु दिक्पालाः वसन्ति—अमरावती, संयमनी, सुखा, विभा—क्रमेण। लोकपालात् उपरि, दक्षिणायनकाले, सर्वत्र, सूर्यस्य गतिं शृणु। सूर्यः दक्षिणायनं प्रविशन्, मुक्तबाणवत् शीघ्रं गच्छन्, नक्षत्रचक्रं गृह्णन्, तत्रैव भ्रमति। सूर्यः पुरान्तपुरीं प्रविश्य, शक्रस्य अधिपतिः भवति; तस्मिन्काले सर्वे सायं ग्रहाः दृश्यन्ते, सौर्योदयः अपि दृश्यते, द्विजश्रेष्ठाः। स एव सूर्यः सुखावत्यां रात्र्यन्ते स्थितः, विभायां प्रभाते पुनः अस्तं गच्छति। यथा अमरावत्यां सूर्यः तमः नाशयिता, तथा संयमनीं, सुखां, विभां च गच्छन्, स पक्षिराजः (सूर्यः) गच्छति। अग्नेय्यां मध्याह्ने, नैऋत्यां प्रातःकाले, वायोः प्रदेशे रजनीतीव्रं, ईशान्ये रजन्यादौ—एवं सर्वत्र गमनम्। पुष्करमध्यं गतः सूर्यः, तस्य मार्गं शृणु। सूर्यः एकस्मिन्मुहूर्ते भूमेः त्रिंशदंशांशं व्याप्नोति; तत्र योजनेषु संख्या शृणु। एकत्रिंशल्लक्षाणि पूर्णानि, पञ्चाशत्सहस्राणि च तत्र। एषा भास्करस्य मुहूर्तगतिर्निबोध्यते; तया दक्षिणदिशं गच्छन्, सूर्यः तत्रैव भ्रमति। दक्षिणं प्राप्तः सूर्यः, सौम्यदिशां पृच्छति, उत्तरदिने; पुष्करमध्यं दक्षिणायने भ्रमति। मनसः पर्वतोत्तरं, प्रभास्वरः सूर्यः, शतवृत्तानि, अशीतिं च, प्रतिदिनं गच्छति। बाह्याभ्यन्तरगतिर्निर्दिष्टा, दक्षिणोत्तरसंभवे; प्रतिदिनं सूर्यः तेषु वृत्तेषु गच्छति। यथा कुम्भकारचक्रं शीघ्रं भ्रमति, तथा सूर्यः अपि दक्षिणायने शीघ्रं गच्छति। अतः, सूर्यः महतीं भूमिं अल्पकाले व्याप्नोति, द्वादशमुहूर्तेषु दक्षिणायने शीघ्रगः। दिनद्वारे त्रयोदशार्धनक्षत्राणि सूर्यः गच्छति, तेषु मुहूर्तेषु; रात्रौ तु अष्टादश नक्षत्राणि तथैव गच्छति। यथा कुम्भकारचक्रस्य मध्यं शनैः गच्छति, तथैव उत्तरायणगते सूर्यः मंदगतिः। तस्मात्, दीर्घे काले, आदित्यर्षिभिः स्थापिता सूर्यरथः, भूमेः अल्पांशं एव व्याप्नोति। सहस्रकिरणः सूर्यः सर्वं प्रकाशयन्, पुरतः, पृष्ठतः, अधः च, गन्धर्वैः, अप्सरः, नागश्रेष्ठैः, राक्षसैः च सहितः। स्वरश्मिं उपसंहृत्य, सः ब्राह्मीम्सभां प्रविश्य, सायंकाले, ऋषिभिः त्यक्तजलैः सह, रात्रिचरान् प्रतिपद्यते। तान् निहत्य, सूर्यः ब्राह्मणैः सह गच्छन्, उत्तरायणस्य द्वितीयभागे अष्टादशमुहूर्तान् व्याप्नोति। एवं, भगवतः महेश्वरस्य आज्ञया, अण्डकोटिषु चतुर्दशलोकाः, सर्वे देवाः, सूर्यः च, स्वं स्वं कर्म सम्यक् कुर्वन्ति।