लिङ्गपुराणम्

पुष्करद्वीपस्य तुल्यं कमलमयं महाविस्तीर्णं द्वीपं सर्वतः क्षीरदधिसागरः परितः परिवृत्य तिष्ठति। यथा पुष्करद्वीपः विस्तारपरिधौ समो भवति, तथा सप्तद्वीपाः सप्तसागरैः क्रमशः परिवृताः सन्ति। प्रत्येकद्वीपस्य अनन्तरं सप्तमः सागरः तिष्ठति; एवं द्वीपसागरयोः वृद्धिः एकैकशः परस्परं अनुवर्तते इति ज्ञेयम्। पुष्करद्वीपात् परं, महान् क्षीरसागरः सर्वतः परिवृत्य तिष्ठति। तस्मात् परं, द्विगुणविस्तीर्णं सुवर्णमयं भूमिस्थानं दृश्यते, यत्र लोकाः संस्थिताः, एकशिलाखण्डवत् सर्वं दृश्यते। तस्मात् परं, लोकालोकनामकः पर्वतः तिष्ठति, यः चक्रसीमायाः सीमा, तेजस्वी च, अतेजस्वी च। यावत् दृश्यतेज्यते पर्वतः, तावत् पृथिव्याः विस्तारः, द्विजश्रेष्ठ; तस्य ऊर्ध्वः दशसहस्रयोजनः कथ्यते। एवं महापर्वतः लोकालोकस्य विस्तारः अपि दशसहस्रयोजनः; तस्य समीपभागे सूर्यरश्मयः सञ्चरन्ति। परभागे तु नित्यतमः वर्तते; अतः लोकालोकः इति नाम। एवं पृथिव्याः विस्तारः संक्षेपेण निरूपितः। सूर्यस्य प्रदेशात् पृथिव्याः स्वर्गस्य च क्षेत्रे, ध्रुवपर्यन्तं, सप्त वातचक्राणि, आवहादि, स्थापितानि, ऋषिसत्तम। आवहः, प्रवहः, अनुहः, संवाहः, विवाहः, परावहः, तथा परिवहः सप्तमः; एते सप्त वातचक्राणि। एवं मेघाः, सूर्यः, चन्द्रः, तारागणः अपि। ग्रहाः, सप्तर्षयः, ध्रुवः च, ब्राह्मणाः, सर्वे सम्यक् व्यवस्थिताः, पञ्चदशयोजनं पृथिव्याः तलात् ध्रुवपर्यन्तं। पृथिव्याः तलात् सूर्यवर्त्म पर्यन्तं एकलक्षयोजनं; तस्मादूर्ध्वं सूर्यरथः षोडशसहस्रयोजनं उच्चः। पृथिव्याः उपरि मेरुः चतुश्चत्वारिंशत्सहस्रयोजनं उच्चः; ध्रुवात् महर्लोकः दशमिलियन्योजनं, ध्रुवात् उपरि स्थितः। महर्लोकात् जनलोकं द्विकोटियोजनं, जनलोकात् तपोलोकं चतु:कोटियोजनं। प्रजापतेर्लोकात् ब्रह्मलोकं षड्कोटियोजनं; एते सप्त पुण्यलोकाः अण्डमध्ये निरूपिताः, द्विजश्रेष्ठ। अधस्तात् सप्त अधोलोकाः, नरकाः च कोटिसंख्याः; मायापर्यन्तं अष्टाविंशति घोराः। तत्र पापिनः स्वकर्मानुसारं यातनां प्राप्नुवन्ति; अवीचि, रौरवादि नरकाः तत्र सन्ति। प्रत्येकस्य पञ्च विशेषनरकाः सन्ति; अण्डारम्भे तस्य आवरणं अपि पूर्वं वर्णितम्। हिरण्यगर्भस्य सृष्टिः विस्तीर्णविषयेण अनन्तकोट्यण्डमयी, सहस्रशः ज्ञेयम्। आद्यप्रकृतिः सर्वत्र व्याप्य अस्ति—तिर्यक्, ऊर्ध्वं, अधः—सर्वेष्वण्डेषु चतुर्दशलोकाः सन्ति। द्विजश्रेष्ठ, प्रत्येकण्डस्य कारणं महेश्वरः; अण्डमध्ये, अण्डबाह्ये, आवरणेषु अपि। अन्धकारस्य अन्ते च, अन्धकारात् परं, अष्टमूर्तिः स्थितः—एष महेशस्य आत्मा, महादेवः। देहहीनः सर्वदेहः परमात्मनः—अष्टमूर्तेः शर्वस्य, शिवस्य, गृहस्थस्य। दिव्यप्रकृतिः पत्नी; महतादि सन्तति; पशवः, सेवकाः, सर्वे देहबुद्ध्या स्थिताः। भगवान् अनादिः अनन्तः; सप्त, प्रधानपूर्वकाः, प्रधानरूपः, षोडशाङ्गमहेश्वरः, अष्टमूर्तिः—स एव। तस्य आज्ञया पृथिवी तिष्ठति, पर्वताः, मेघाः, सागराः, ज्योतिषसमूहः, देवाः शक्रपूर्वकाः, दिव्याः, स्थावरजङ्गमं सर्वं। यक्षं लिङ्गहीनं दृष्ट्वा, भगवान् इन्द्रसहितः दृष्ट्वा, चिन्तयामासुः—'किमेतत्?'—यक्षं समीपं गत्वा, अग्न्यादयः, शक्तिक्षयिताः, अधिकं शक्तिहीनाः अभवन्। अग्निः तस्य यक्षस्य पुरतः तृणमपि दग्धुं न शशाक, ब्राह्मणाः; वायुः तृणं न चलयितुं शशाक; देवाः इन्द्रपूर्वकाः स्वशक्तिं न प्रयोजयितुं शशाकुः। ततः वृत्तरिपुः, देवेशः, सर्वसमृद्धिकरणः, यक्षं देवेशं अन्यैः देवैः सह पप्रच्छ—'कः त्वम्?'—इति जिज्ञासया। ततः यक्षः अदृश्यः अभवत्, तस्मिन्नेव काले, हिमवत्पुत्री अम्बिका, शुभवदना, उमा, रम्याभरणैः भूषिता, तत्र प्रादुरभवत्। 'किमेतत्, भगवन्, महद्भूतम्?'—इत्यम्बिकां पप्रच्छुः, यक्षरूपं तिष्ठति। तां सिंहिनीसारमणां, मजाजां पुत्रीं, रक्तश्वेतकृष्णवर्णां, उमां, प्रणम्य। सर्वदेवेशैः सा पूजिता; देवाः, दानवाः, सर्वे प्रवृत्ताः। 'अहं आद्यप्रकृतिः, भूतानां कारणं; यक्षः मम आज्ञायाः वशः,' इति उवाच। तस्मात् द्विजश्रेष्ठ, अजस्य सर्वं तस्य आज्ञया समुत्पन्नम्; अण्डात् अजः उत्पन्नः, तस्मात् सर्वं जगत्, प्रकाशमण्डलं, अजसारम्। अधुना, दिव्यप्रदेशान् निरीक्ष्य, अण्डमध्ये ग्रहाणां गमनं संक्षेपेण कथयिष्यामि। मेरौ पूर्वदिशि मनसः उपरि महेन्द्रपुरं तिष्ठति; दक्षिणे भानुपुत्रस्य, वरुणस्य, वरुण्याः च नगराणि। सोमप्रदेशे सौम्यं महापुरं तिष्ठति; एषु दिशासु लोकपालाः—अमरावती, संयमनी, सुखा, विभा—स्वस्थानानि तिष्ठन्ति। लोकपालानां उपरि, सर्वत्र दक्षिणायनप्रदेशे, सूर्यस्य पथं शृणु, यः तत्र प्रदेशे सञ्चरति।