लिङ्गपुराणम्

शाकद्वीपेऽपि सप्त पर्वताः सन्ति, तेषां नामानि शृणु, महर्षे—उदयः, रैवतश्च, श्यामकश्च। तत्रैव रम्यः राजतः पर्वतः, या अम्बिकायाः स्वामिनी, शोभायमानः तिष्ठति। अम्बिकेयात् परे सर्वौषधिसम्पन्नः प्रमोदजनकः पर्वतः दृश्यते। तथैव केसर्याख्यः पर्वतः, यस्मात् वातः उत्पद्यते, अस्ति। पुष्करे तु एक एव महान् शिलामयः पर्वतः विराजते। सः पर्वतः रत्नमयान् शिखरान् विविधान् शिलासमूहांश्च धारयन्, द्वीपस्य पूर्वार्धे अद्भुतं शिखरं समुत्थाप्य स्थितः। सः पर्वतः पञ्चाशत्सहस्रयोजनानि ऊर्ध्वं समुत्थाय, चतुस्त्रिंशत्सहस्रयोजनानि अधस्तात् व्याप्य, महतीं शोभां वहति। द्वीपस्यार्धं परिवृत्य, मानसोत्तरः पर्वतः तीरसमीपे स्थितः, नूतनार्ककला इव प्रकाशते। सः पर्वतः अपि पञ्चाशत्सहस्रयोजनानि ऊर्ध्वं समुत्थाय, समं विस्तीर्णं च गोलाकारं च पार्श्वयोः दृश्यते। पश्चिमार्धे द्वीपस्य, मानसं नाम पृथिवीधारकं पर्वतमेकं, द्वैधं रूपेण विभक्तं, एकमेव शिखरं तिष्ठति। तस्मिन्स्थले द्वे पुण्ये शुभे च देशे राजतं मानस्यं च पर्वतस्य पार्श्वयोः स्मृत्याः सन्ति। मानसस्य बहिः महावीताख्यः देशः, अन्तः तु धातकीखण्डः नाम देशः प्रसिद्धः। पद्मद्वीपः सर्वतः क्षीराम्भोधिना परिवृतः, स च पुष्करद्वीपपरिमाणः। विस्तारतः परिधिना च पुष्करद्वीपेन तुल्यः सः; एवं सप्तद्वीपाः सप्तभिः सागरैः परिवृता इति विद्यात्। प्रत्येकद्वीपानन्तरं सप्तमः सागरः अस्ति; एवं द्वीपसागरवृद्धिः क्रमशः जानीयात्। पुष्करात् परं महती क्षीरसमुद्रः सर्वतः परिवृत्य तिष्ठति। तस्य परे द्विगुणं सुवर्णमयं महालोकम्, एकशिलासदृशं, दृश्यते, यत्र लोका प्रतिष्ठिताः। तस्यापि परे पर्वतः वृत्तिपरिमाणस्य सीमाचिह्नं, प्रकाशमानश्चाप्रकाशमानश्च, लोकालोकः इति प्रसिद्धः। यावत् दृश्यादृश्यः स पर्वतः विस्तृतः, तावत् भूमिर्व्याप्ता, द्विजश्रेष्ठ; तस्य पर्वतः दशसहस्रयोजनानि ऊर्ध्वता निर्दिष्टा। एवं तस्य लोकालोकमहापर्वतः अपि तावत् एव विस्तीर्णः; तस्य समीपभागे सूर्यरश्मयः सञ्चरन्ति। परभागे तु नित्यतमः, तस्मात् लोकालोकः इति कथ्यते। एवं पृथिव्याः विस्तारः संक्षेपेण वर्णितः। सूर्यादारभ्य पृथिव्याः स्वर्गस्य च प्रदेशे, ध्रुवलोकपर्यन्तं सप्त वातचक्राणि, आवहादीनि, प्रतिष्ठितानि। आवहः, प्रवहः, ततोऽनुवहः, संवहः, विवहः, ततोऽपरि परावहः। परिवहः सप्तमः, द्विजश्रेष्ठ; एते सप्त वातचक्राणि। एवं मेघाः, सूर्यः, चन्द्रः, नक्षत्रगणाश्च। ग्रहाः, सप्तर्षयः, ध्रुवश्च, ब्राह्मणाः, एते सर्वे भूमेः पृष्ठात् पंचदशयोजनमात्रं पर्यन्तं ध्रुवलोकपर्यन्तं यथाक्रमं स्थिताः। भूमेः पृष्ठात् सूर्यसप्ततेः पर्यन्तं लक्षयोजनं; तस्मात् ऊर्ध्वं सूर्यरथः षोडशसहस्रयोजनविस्तृतः। भूमेः ऊर्ध्वं मेरुः चतुश्चत्वारिंशल्लक्षयोजनमात्रं उच्चः; ध्रुवलोकात् महर्लोकपर्यन्तं दशमिलियोजनं विस्तारः। महर्लोकात् जनलोकपर्यन्तं द्वौ कोटियोजनौ, द्विजश्रेष्ठ; जनलोकात् तपोलोकपर्यन्तं चत्वारः कोटयोजनाः। प्रजापतेर्लोकात् ब्रह्मलोकपर्यन्तं षट् कोटयोजनानि; एते सप्त पुण्यलोकाः अस्मिन् ब्रह्माण्डे वर्णिताः, द्विजश्रेष्ठ। अधस्तात् सप्त पाताललोकाः, नरकाः च कोटिशः, मायान्ताः अष्टाविंशति घोराः नरकाः सन्ति। तत्र पापिनः स्वकर्मानुसारं ताड्यन्ते; अवीच्यादयः रौरवादयश्च सर्वे नरकाः तत्र दृश्यन्ते। प्रतिनरके पञ्च विशेषा नरकाः इति कथ्यते; ब्रह्माण्डस्य आदौ तस्यावरणानि अपि मया पूर्वं वर्णितानि। हिरण्यगर्भस्य सृष्टिः, विस्तीर्णतया, कोटिशः सहस्रशः ब्रह्माण्डानां समूहेन ज्ञेया। यतः आद्यप्रकृतिः सर्वत्र व्याप्य अस्ति—ऊर्ध्वं, अधः, पार्श्वयोः च—सर्वेषु ब्रह्माण्डेषु चतुर्दश लोकाः सन्ति। द्विजश्रेष्ठ, प्रत्येकस्य ब्रह्माण्डस्य कारणं महेश्वरः; ब्रह्माण्डेषु, तेषां बहिः, तेषामावरणेषु च सः एव। अन्धकारान्ते चात्यन्ततमसः परे, अष्टमूर्तिः प्रतिष्ठिता—एषा महेशस्य आत्मा, प्राज्ञस्य महादेवस्य। निःशरीरः सर्वं शरीरं परमात्मनः—अस्य अष्टमूर्तेः शर्वस्य, शिवस्य गृहस्थस्य। दिव्या प्रकृतिः पत्नी, महदादयः सन्ततिः, पशवः सेवकाश्च सर्वे देहाभिमानिनः। भगवान् आद्यन्तरहितः, अनन्तः; सप्त प्रधानेन सह, प्रधनरूपः, षोडशाङ्गः महेश्वरः, अष्टमूर्तिश्च स एव। तस्याज्ञया भूमिः तिष्ठति, पर्वतैः, मेघैः, सागरेषु, तारागणे, देवेन्द्रमुख्यैः देवैः, दिव्यैः, स्थावरजङ्गमैः च सर्वैः सह। यक्षं लिङ्गरहितं दृष्ट्वा, देवानां शक्रसहितानां दृष्ट्वा, 'किमेतत्?' इति सन्देहः जातः। यक्षं प्रति अग्न्यादयः शक्तिक्षयात् अधिकं शक्तिहीनाः सञ्जाताः। अग्निः अपि तस्य यक्षस्य समीपे तृणमपि दग्धुं न अशकत्, ब्राह्मणाः; न वायुः तृणं चालयितुं अशकत्, नापि देवाः शक्रमुख्याः स्वशक्तिं प्रकटयितुं अशक्नुवन्।