लिङ्गपुराणम्

शृणु, मुनिश्रेष्ठ, सप्तद्वीपवर्णनस्य पावनां कथाम्। प्रथमं द्वीपं, यत्र सप्त मुख्याः पर्वताः सन्ति, संक्षेपेण क्रमशः नामानि प्रवक्ष्यामि। तत्र प्रथमः पर्वतः विद्रुम इति कीर्त्यते, द्वितीयः हेमपर्वतः कथ्यते। तृतीयः द्युतिमान्, चतुर्थः पुष्पितः, पञ्चमः कुशेशयः, षष्ठः हरिगिरिः स्मृतः। सप्तमः मन्दरो दिव्यः, महादेवस्य निवासभूमिः। तत्र मन्दानाम्ना नदी प्रवहति, यतो हि स पर्वतः तां धारयति, अतः स मन्दरः इति प्रसिद्धः। तस्मिन्नेव दिव्ये सुवर्णमन्दिरे वृषध्वजधारी भगवान् शिवः, सर्वेश्वरः सोमः, नन्द्यादिसंयुक्तः, विराजते। पूर्वं मन्दरेण तपसा तुष्टः महेश्वरः अविमुक्ते महतीं पुण्यक्षेत्रे परमं वरं प्राप्य, देव्या सह वासार्थं याचितः सन्, अविमुक्तात् आगत्य मन्दरे एव निवासं कृतवान्। तत्र सोमः, नन्द्यादिसहितः, तस्मात् न कदापि गच्छति। कौञ्चद्वीपे अपि सप्त प्रमुखाः पर्वताः सन्ति, क्रमशः—कौञ्चः, वामनकः, तृतीयः अन्धकारकः, तस्य परतः दिवावृत् पर्वतः, ततः परं विविन्दः, विविन्दस्य परतः पुण्डरीकः महापर्वतः, ततोऽपि परं दुन्दुभिस्वनः। एते सप्त रत्नमयाः पर्वताः कौञ्चद्वीपस्य कीर्त्यन्ते। शाकद्वीपे अपि सप्त पर्वताः सन्ति। तेषां नामानि शृणु—उदयः, रैवतः, श्यामकः, राजतः शोभनः, अम्बिकाया इति विश्रुतः, तस्य परतः अम्बिकेयः, सर्वौषधिभिरन्वितः रमणीयः पर्वतः। तथैव केशरी पर्वतः, यतः वायुः उत्पद्यते। पुष्करे द्वीपे एकः एव महान् शैलः अस्ति, स प्रभास्वरः, नानाविधानां रत्नानां शिखरैः, उच्चैः शिलास्तम्भैः संयुक्तः, द्वीपस्य पूर्वार्धे स्थितः, अद्भुतशिखरः। स पर्वतः पञ्चाशत्सहस्रयोजनान्युत्तानः, चतुस्त्रिंशत्सहस्रयोजनान्यधः प्रविष्टः। तस्य पार्श्वे, द्वीपस्य अर्धं परिवृत्य, मानसोत्तरः पर्वतः समुद्रतीरे स्थितः, नवोदितार्ककला इव दीप्तिमान्। स अपि पञ्चाशत्सहस्रयोजनान्युत्तानः, तावत्सु विस्तीर्णः, पार्श्वयोः वृत्तः। पश्चिमार्धे द्वीपस्य मानसः पर्वतः एक एव, पृथिवीधारकः, द्विधा विभक्तः। तस्मिन्नेव द्वीपे द्वे पुण्ये क्षेत्रे स्मृत्येते—राजतं च मानस्यं, पर्वतस्य समन्तात् स्थिते। मानसस्य बहिः महावीताख्यं क्षेत्रं, अन्तः धातकीखण्डमिति विख्यातम्। कमलद्वीपः सर्वतो मधुदधिसमुद्रेण परिवृतः, तस्य विस्तारः पुष्करद्वीपसमः। एवं सप्तद्वीपाः सप्तभिः समुद्रैः परिवृताः, प्रत्येकस्य द्वीपस्य परितः सप्तमः समुद्रः अस्ति, एवं द्वीपसमुद्रवृद्धिः परस्परानुक्रमेण ज्ञेया। पुष्करस्य परतः परममधुजलसमुद्रः सर्वतः परिवर्तते। तस्य परतः द्विगुणं सुवर्णमयं क्षेत्रं दृश्यते, एकशिलारूपं, यत्र लोका उपस्थिताः। तस्य परतः वर्तुलस्य सीम्नि पर्वतः अस्ति, प्रकाशमानः अप्रकाशमानश्च, लोकालोक इति विख्यातः। यावत् दृश्यादृश्यः स पर्वतः व्याप्यते, तावत् भूमिर्व्याप्ता, तस्य दशसहस्रयोजनानि उन्नतिः। तावती एव तस्य महापर्वतः लोकालोकस्य विष्कम्भः, तस्य समीपे सूर्यरश्मयः सञ्चरन्ति। परे तु अर्धे नित्यतमः, अतः लोकालोक इति कथ्यते। एवं भूमण्डलस्य विस्तारः संक्षेपेण निर्दिष्टः। भास्करात् भूम्यन्तरिक्षाद्यावद् ध्रुवं, सप्त वातचक्राणि संस्थितानि, आवहाद्याः सप्त। आवहः, प्रवहः, अनु वः, संवहः, विवहः, परावहः, सप्तमः परिवहः। एवं सप्त वातचक्राणि, तथैव मेघाः, सूर्यः, चन्द्रमाः, नक्षत्रगणाः, ग्रहाः, सप्तर्षयः, ध्रुवः च, सर्वेऽत्र संस्थिताः, भूम्याः पृष्ठात् पञ्चदशयोजनमात्रे ऊर्ध्वम्। भूम्याः पृष्ठात् सूर्यलोकपर्यन्तं लक्षयोजनानि, तस्मात् षोडशसहस्रयोजनानि ऊर्ध्वे सूर्यरथः। भूम्याः उपरि मेरुः चतुर्नवतिसहस्रचत्वारिंश्युत्तरेण योजनानि उन्नतः। ध्रुवात् दशमिलियन्योजनानि महर्लोकः, तस्मात् द्वे कोट्यौ जनलोकपर्यन्तं, ततोऽपि चतस्रः कोट्यः तपोलोकपर्यन्तं। प्रजापतेर्लोकात् ब्रह्मलोकपर्यन्तं षट्कोट्यः योजनानि सन्ति। एवं सप्त पुण्यलोकाः अस्मिन्ब्रह्माण्डे वर्णिताः। अधस्तात् सप्त पाताललोकाः, नरकाणि च कोटिशः, मायाद्यन्तानि अष्टाविंशति भीषणानि। तत्र पापिनः स्वकर्मानुसारं यान्ति यातनाम्। सर्वेऽपि नरकाः, अवीच्यादयः, रौरवादयः, तेषु दृश्यन्ते। प्रत्येकस्य पञ्च विशेषनरकाः सन्ति। ब्रह्माण्डस्य आरम्भे तस्यावरणानि अपि मया पूर्वं वर्णितानि। एवं सप्तद्वीपपर्वतसमुद्रलोकनरकादीनां विस्तीर्णवर्णनं संक्षेपेण भगवता कृतम्।