लिङ्गपुराणम्

हिमवतः प्रदेशः मुख्ययक्षगन्धर्वेश्वराणां वासभूमिरस्ति। सर्वेषु पर्वतेषु महादेवः श्रीहरिणा ब्रह्मणा चाम्बिकया च सहितः नित्यं तिष्ठति। तत्र नन्दिनाथेन, गणैश्च सहितः, दिशः काननानि च, नीलश्वेतत्रिकूटपर्वताः च, भगवतः श्यामलारुणस्य निवासस्थानानि भवन्ति। तं सिद्धाः देवाः पितरश्च सदा पश्यन्ति, विशेषतः नीलवैदूर्यश्वेतप्रभासुवर्णपर्वतेषु। मयूरकेतुर्नाम सुवर्णपर्वतः च, त्रिकूटशृङ्गवान् च, एते पर्वतराजानः जम्बूद्वीपे प्रतिष्ठिताः सन्ति। प्लक्षादिषु च द्वीपेषु सप्त पर्वतानि प्रतेकस्मिन् सन्ति, ये समन्ततः सर्वदिशं प्रसारिता, क्षेत्रपर्वतानि नाम्ना प्रसिद्धानि। प्लक्षद्वीपे सप्त दिव्याः महापर्वताः श्रूयन्ते—प्रथमः गोमेदकः, द्वितीयः चन्द्रः, तृतीयः नारदः, चतुर्थः दुन्दुभिः, पञ्चमः सोमकः, षष्ठः सुमनाः, सप्तमः वैभ्रज इति। एवं सप्त पर्वतानि प्लक्षद्वीपे विशेषतः कथ्यन्ते। शाल्मलीद्वीपे अपि सप्त पर्वतानि सन्ति—कुमुदः, उत्तमः, बलाहकः, द्रोणः, कङ्कः, महिषः, सप्तमः ककुद्मान् इति। कुशद्वीपे अपि सप्त मुख्यपर्वतानि सन्ति—विविध्रुमः प्रथमः, द्वितीयः हेमपर्वतः, तृतीयः द्युतिमान्, चतुर्थः पुष्पितः, पञ्चमः कुशेशयः, षष्ठः हरिगिरिः, सप्तमः मन्दरः। मन्दरः परमशोभनः, महादेवस्य निवासस्थानम् अस्ति। तत्र मन्दा नाम नदी, यतो मन्दरः जलधारणात् एव नाम्ना स्मृतः। तस्मिन्मन्दरे वृषध्वजधारी भगवान् शुद्धः शिवः सर्वेश्वरः सोमः नन्दिनाथेन सहितः सुवर्णमन्दिरे श्रेष्ठे स्थितः। अतीते काले महेश्वरः मन्दरस्य तपोबलात् तुष्टः, अविमुक्ते महती क्षेत्रे परमं वरं लब्धवान्। तदा देवेन निवासार्थं प्रार्थितः सन्, अम्बया सह अविमुक्तात् आगत्य मन्दरे निवासं कृतवान्। नन्दिनाथेन गणैश्च सहितः सोमः तत्रैव तिष्ठति, न कदापि तं पर्वतं त्यजति। क्रौञ्चद्वीपे अपि सप्त मुख्यपर्वतानि सन्ति—प्रथमः क्रौञ्चः, द्वितीयः वामनकः, तृतीयः अन्धकारकः, ततो दिवावृत् पर्वतः, ततो विविन्दः, ततो पुण्डरीकः, सप्तमः दुन्दुभिस्वन इति। एते सप्त मणिमयाः पर्वताः क्रौञ्चद्वीपस्य सन्ति। शाकद्वीपे अपि सप्त पर्वतानि सन्ति—उदयः, रैवतः, श्यामकः, राजतः शोभनः अम्बिकायाः स्वाम्यः, ततोऽम्बिकेयः, ततो सर्वौषधियुक्तः रमणीयः पर्वतः। तथैव केसरिनामकः पर्वतः, यत्र वातुः उत्पत्तिः। पुष्करे एकः एव महापर्वतः अस्ति, यः विविधरत्नमणिशृङ्गयुक्तः, महाशिलासमूहैः शोभितः, पूर्वार्धे द्वीपस्य स्थितः, अद्भुतशिखरः। सः पर्वतः पञ्चाशत्सहस्रयोजनान् उन्नतः, चतुस्त्रिंशत्सहस्रयोजनान् अधस्तात् विस्तीर्णः। तस्य च द्वीपस्य पूर्वभागे मानसोत्तरपर्वतः समुद्रतीरसंनिकटे अर्धद्वीपं परिवृत्य, नूतनार्ककला इव प्रकाशते। सः अपि पञ्चाशत्सहस्रयोजनान् उन्नतः, समो विस्तीर्णः, गोलाकारः च। द्वीपस्य पश्चिमभागे मानसं नाम पृथिवीधारकं पर्वतमेकं, द्विधा विभागेन स्थितम्। तत्र द्वौ पुण्यप्रदेशौ—राजतः च मानस्यम्, पर्वतस्य चत्वर्यन्तः स्थितौ। मानसं बहिः महावीताख्यं प्रदेशः, अन्तः क्षेत्रं धातकीखण्डं नाम। पद्मद्वीपः सर्वतः क्षीरदधिसमुद्रेण परिवृतः, पुष्करद्वीपसमः विस्तारतः। एवं पुष्करद्वीपस्य विस्तारः परिमण्डलं च तुल्यम्। सप्तद्वीपाः सप्तसमुद्रैः पृथक् परिवृता इति। प्रत्येकस्य द्वीपस्य अनुक्रमेण सप्तमः समुद्रः अस्ति। एवं द्वीपसमुद्रवृद्धिः क्रमशः बोध्या। पुष्करात् परतः महत् क्षीरसमुद्रः सर्वतः परिवृत्य स्थितः। तस्य परतः सुवर्णमयभूमिः दृश्यते, या द्विगुणा, एकशिलाखण्डवत्, यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः। तस्य परतः पर्वतः अस्ति, यः मण्डलसीम्नि स्थितः, सः लोकालोक इति प्रसिद्धः, दीप्तः अददीप्तश्च। दृश्यादृश्यपर्वतपर्यन्तं पृथिव्याः विस्तारः, तस्य ऊर्ध्वं दशसहस्रयोजनानि, तावती एव लोकालोकमहापर्वतस्य पृथिव्या च चौडनी। तस्य समीपभागे सूर्यरश्मयः सञ्चरन्ति। परभागे तु नित्यतमः, अतः लोकालोक इति उच्यते। एवं पृथिव्याः विस्तारः संक्षेपेण निरूपितः। सूर्यादारभ्य पृथिव्याः स्वर्गस्य च देशे, ध्रुवपर्यन्तं सप्त वातचक्राणि, आवहादीनि, प्रतिष्ठितानि, हे द्विजश्रेष्ठ।