लिङ्गपुराणम्

नागद्वीपं सौम्यं, गन्धर्ववरुणलोकं च, विविधजातिसम्भूतानां म्लेच्छपुलिन्दानां च केचन गताः। पूर्वदिशि किराताः, पश्चिमान्ते यवनाः, मध्ये ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः, सर्वत्र शूद्राः वर्तन्ते। तेषां यज्ञयुद्धव्यवसायेषु स्थापनं, परस्परं व्यवहारः च इह प्रवर्तते। धर्मार्थकामसम्बद्धाः, स्वस्ववर्णाः, स्वधर्मान् निश्चयेन गौरवेण, यथाश्रमं, सम्पादयन्ति। अत्र मानवकर्माणि स्वर्गमोक्षाभिमुखानि; तेषां कर्माणि युगानुसारं बध्नन्ति, अन्यथा न भवति, हे श्रेष्ठऋषे। किंपुरुषे मानवाः दशसहस्रवर्षपर्यन्तं जीवन्ति; पुरुषाः सुवर्णवर्णाः, स्त्रियः सुरनर्तकीसदृश्याः। सर्वे रोगशोकशून्याः, शिवभक्ताः, शुद्धस्वभावाः, सुवर्णरूपधारिणः, दम्पत्यः सह वसन्ति, प्लक्षफलानि भक्षयन्ति। हरिवर्षे अपि जनाः महाचन्दनसदृशाः, सर्वे दिव्यरूपधारिणः, देवलोकात् पतिताः। ते सर्वेश्वरं हरं पूजयन्ति, शुद्धईक्षुरसपानं कुर्वन्ति; वृद्धिः तत्र न भवति, तत्र जनाः न जरायाम् गच्छन्ति। तत्र मानवाः दशसहस्रवर्षाणि जीवन्ति; मध्यदेशः यः मया वर्णितः, स इलावृतनाम्ना प्रसिद्धः। तत्र सूर्यः न प्रकाशते, न जनाः जरायाम् गच्छन्ति; इलावृते न चन्द्रः, न सूर्यः, न तारा, न प्रकाशः अस्ति। ते पद्मसदृशप्रभाः, पद्ममुखाः, पद्मपत्राक्षाः, पद्मपत्रगन्धिनः, तत्र उत्पन्नाः, सतत्त्वनिष्ठाः। ते जम्बूफलरसपानं कुर्वन्ति, स्थिराः, गन्धयुक्ताः; देवलोकात् आगतः, तत्र जन्म लभन्ते, जरामृत्युभिः विमुक्ताः। ते उत्तमपुरुषाः तत्र त्रयोदशसहस्रवर्षाणि दिव्ये इलावृतप्रदेशे वसन्ति। जम्बूफलरसपानेन न तत्र वृद्धिः, न क्षुधा, न श्रान्तिः, न मृत्युः। तत्र जम्बुनदनाम सुवर्णं उत्पद्यते, यद् देवाभरणं, इन्द्रगोपसदृशप्रभं, दीप्तरूपम्। एवं नववर्षेषु वासिनां वर्णाः, आयुः, आहारः, अन्यानि च लक्षणानि संक्षेपेण मया वर्णितानि, विस्तारतः न। हेमकूटे गन्धर्वाः, अप्सरसां गणाः ज्ञेयाः; निषधपर्वते नागाः—शेषः, वासुकिः, तक्षकः च। त्रयस्त्रिंशत् शक्तियुक्ताः यज्ञदेवताः तत्र रमन्ते; नीले वैदूर्यपर्वते सिद्धाः, शुद्धब्रह्मर्षयः च वसन्ति। श्वेतपर्वतं दैत्यदानवानां निवासः उच्यते; शृङ्गवन् पर्वतं पितृणां स्थलं सदा। हिमवत् यक्षश्रेष्ठानां, भूतानां, प्रभोः च क्षेत्रम्; सर्वेषु पर्वतेषु महादेवः हरीणां, ब्रह्मणः, अम्बिकायाः सह स्थितः। नन्दिना, गणैः, प्रदेशेषु, वनान्तरेषु, नीलश्वेतत्रिशृङ्गपर्वतेषु, भगवाञ् नीलरक्तः तिष्ठति। सिद्धैः, देवैः, पितृभिः च सदा दृश्यते, विशेषतः नीले, श्वेते, प्रभायुक्ते, सुवर्णपर्वतेषु। मयूरपिच्छधारी, सुवर्णमयः, त्रिशृङ्गशृङ्गवान्—एते पर्वतराजाः जम्बूद्वीपे स्थिताः। प्लक्षादिषु द्वीपेषु सप्त पर्वताः प्रत्येकस्याः, सर्वदिशि, प्रदेशीयपर्वतानि नाम्ना प्रसिद्धानि। प्लक्षद्वीपे सप्त दिव्यपर्वतानि वर्णयिष्यामि: गोमेदकः प्रथमः, चन्द्रः द्वितीयः। तृतीयः नारदः, चतुर्थः दुन्दुभिः; पञ्चमः सोमकः, षष्ठः सुमनाः। सप्तमः वैभवः, वैभ्रजः सप्तमः स्मृतः; एते सप्त पर्वताः प्लक्षद्वीपे विशेषतः कथिताः। शाल्मलीद्वीपे अपि सप्त पर्वताः; क्रमशः कथयामि: कुमुदः, उत्तमः, बलाहकः पर्वतः। द्रोणः, कङ्कः, महिषः, ककुद्मान् सप्तमः; कुशद्वीपे अपि सप्त मुख्यपर्वतानि। संक्षेपेण क्रमशः नामानि: विद्रुमः प्रथमः, हेमपर्वतः द्वितीयः। तृतीयः द्युतिमान्, चतुर्थः पुष्पितः; कुशेशयः पञ्चमः, षष्ठः हरिगिरिः। सप्तमः मन्दरः, महादेवस्य निवासः; मन्दा नाम नदी, मन्दरः जलधारणात् नाम्ना। तत्र वृषध्वजः प्रभुः, शुद्धः शिवः, सर्वेश्वरः, सोमः, नन्दिना सह, उत्तमसुवर्णमन्दिरे वसति। पूर्वं महेश्वरः मन्दरस्य तपसा तुष्टः, अविमुक्ते महती तीर्थे, परमं वरं प्राप्तवान्। यदा महादेवः आवासार्थं प्रार्थितः, अम्बया सह, अविमुक्तात् आगत्य, मन्दरे निवासं कृतवान्। नन्दिना, गणैः, सोमः तत्र स्थिरः, तं न त्यजति; क्रौञ्चद्वीपे अपि सप्त प्रमुखपर्वतानि, क्रौञ्चाद्याः। क्रौञ्चः, वामनकः द्वितीयः, तृतीयः अन्धकारकः; अन्धकारात् परे दिवावृत् पर्वतः। दिवावृतात् परं विविन्दः पर्वतः, विविन्दात् परं पुण्डरीकः महान्। पुण्डरीकात् परे दुन्दुभिस्वनः पर्वतः; एते सप्त रत्नमयाः पर्वताः क्रौञ्चद्वीपस्य।