लिङ्गपुराणम्

इलावृतस्य पार्श्वे नीलः पर्वतः स्थितः, राम्यकनाम्ना प्रसिद्धः। तस्मात् परं राम्यकात् श्वेतः पर्वतः, हिरण्यमयः इति विख्यातः। हिरण्यमयात् परं श्रृंगी पर्वतः, कुरु नाम्ना स्मृतः; धनुषाकृत्या द्वौ प्रदेशौ ज्ञेयौ—एकः दक्षिणे, एकः उत्तरदिशि। चत्वारः दीर्घाः प्रदेशाः सन्ति, इलावृतं मध्ये स्थितम्; मेरु पर्वतस्य पश्चिमे च पूर्वे च द्वौ अन्यौ दीर्घप्रदेशौ। निष्ठदस्य दक्षिणे अर्धवेदिः इति, तथा उत्तरे अपि; दक्षिणार्धे त्रयः प्रदेशाः, उत्तरार्धे अपि त्रयः। एतेषां मध्ये मेरु पर्वतस्य मध्यभागः इलावृतं ज्ञेयम्; नीलस्य दक्षिणे, निष्ठदस्य उत्तरे स्थितम्। उत्तरदिशि महान् मालयवान् पर्वतः उद्भूतः, द्विसहस्रयोजनपरिमाणः ऊर्ध्वे। तस्य दीर्घता द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनानि इति कथ्यते; पश्चिमे तस्य गन्धमादनः पर्वतः स्थितः। गन्धमादनः मालयवान् पर्वतस्य तुल्यपरिमाणः, जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्य समः सर्वदिशासु। एते षट् वर्षपर्वताः पूर्वदिशि विस्तीर्णाः, सुगुणिताः; तयोः पार्श्वयोः पूर्वसागरः पश्चिमसागरः च सम्प्लुतौ। हिमवान् पर्वतः मुख्यतः हिमयुक्तः, हेमकूटः सुवर्णमयः, निष्ठदः अपि सुवर्णमयः, नवसूर्यसमानः। मेरु पर्वतः चत्वारि वर्णानि सुवर्णरूपः, उन्नतः, वृत्ताकृतिः, चतुर्दिक् स्थितः, चतुर्दिक् समवायः। नीलः, वैडूर्यमयः, शुक्लः, दीप्तिमान्, सुवर्णमयः, मयूरपिच्छवर्णः; त्रिशृंगः, पीतसुवर्णमयः। एवं समासेन वर्णनं कृतम्; अधुना पुनः पर्वतेश्वराणां वर्णनं शृणु। पूर्वदिशि मन्दरः देवकूटः च पर्वतौ स्थितौ। कैलासः गन्धमादः हेमवान् च पर्वताः पूर्वदिशि विस्तीर्णाः, समुद्रे स्थिताः। निष्ठदः पारियात्रः च उत्तमपर्वतौ; पूर्वदिशि यथा, तथा दक्षिणे पश्चिमे च स्थितौ। त्रिशृंगः जारुचिः च उत्तरे महान् पर्वतौ; तौ अपि पूर्वदिशि विस्तीर्णौ, समुद्रे स्थितौ। एतेषां अष्ट पर्वतानां सीमापर्वतत्वं विद्वांसः कथयन्ति; मेरु पर्वतः तु उत्तमः सुवर्णमयः पर्वतः। चतुर्दिशि चत्वारि शिखराणि तस्य सन्ति, येन सप्तद्वीपयुक्ता पृथिवी धृतः, न चलति। प्रत्येकस्य दशसहस्रयोजनपरिमाणम्; पूर्वदिशि मन्दरः, दक्षिणे गन्धमादनः। पश्चिमे विपुलः, उत्तरदिशि सुपार्श्वः; तत्र चत्वारः महावृक्षाः उत्पन्नाः, द्वीपध्वजाः। मन्दरशिखरे केतुराट् नाम महावृक्षः, विस्तीर्णशाखायुक्तः, कदम्बः च देववृक्षः। दक्षिणस्य पर्वतस्य शिखरे, देवैः पूजितः, जम्बुवृक्षः सदा शुभफलयुक्तः, माल्यभूषितः। दक्षिणद्वीपे प्रसिद्धः जम्बुवृक्षः लोकेषु; पश्चिमे विपुलपर्वतस्य शिखरे। तत्र शिखरे महाश्वत्थः देववृक्षः उत्पन्नः; उत्तरदिशि सुपार्श्वशिखरे महावृक्षः उत्पन्नः। वटवृक्षः विशालकाण्डः, बहुयोजनविस्तारितः; अधुना एतेषां चतुर्णां पर्वतानां वर्णनं करिष्यामि। चतुर्दिशि चत्वारि रम्याणि दिव्यानि देवक्रीडास्थलानि, सर्वकालेषु मनोहरणि। चतुर्दिशि चत्वारः वनानां नामानि ज्ञेयानि—पूर्वदिशि चित्ररथः, दक्षिणे गन्धमादनः। पश्चिमे वैभ्राजः, उत्तरे सवित्रवनम्; पूर्वदिशि मित्रेश्वरः, ततः षष्ठेश्वरः। पश्चिमे वर्येश्वरः, उत्तरे अम्रकेश्वरः; एवं, ऋषयः, चत्वारि महापुष्कराणि अपि सन्ति। तत्र ऋषयः पर्वतेषु वनानि च क्रीडन्ति; अरुणोदा सरो पूर्वदिशि, दक्षिणे मानससरो विख्यातम्। पश्चिमे सितोदासरो, उत्तरदिशि महाभद्रसरो; दक्षिणे शाखक्षेत्रम्, पश्चिमे विषाखक्षेत्रम्। उत्तरदिशि नैगमेयक्षेत्रम्, पूर्वे कुमारक्षेत्रम्; अरुणोदा सरसः पूर्वे शैलेन्द्रः पर्वतः। तान् संक्षेपेण वर्णयिष्यामि, विस्तरेण न शक्यते—सितान्तः, कुरन्दः, कुररः, उत्तमः अचलः पर्वतः। विकारः, मनिशैलः, वृक्षवान्, उत्तमः अचलः, महानीलः, रुचकः, सबिन्दुः, दर्दुरः अपि। वेनुमान्, समेघः, निष्ठदः, दिव्यः पर्वतः; एते मुख्यपर्वताः, अन्ये पर्वताः अपि सन्ति। मन्दरस्य पूर्वे एते सिद्धाश्रयाः इति कथ्यन्ते; प्रत्येकस्य महापर्वतस्य गुहायां वनानि च। तत्र दिव्यानि रुद्रक्षेत्राणि, विष्णुक्षेत्राणि, नारायणक्षेत्राणि च सन्ति; मानससरो दक्षिणे महापर्वताः। एते सर्वे यथोक्ताः संक्षेपेण वर्णयिष्यामि—शैलः, विशिरः, शिखरः, उत्तमः अचलः पर्वतः। एकशृंगः, महाशूलः, गजशैलः, पिशाचकः, पञ्चशैलः, कैलासः, उत्तमः हिमवान् पर्वतः। एवं एते दिव्याः, उत्तमाः पर्वताः, महत्त्वेन प्रसिद्धाः; प्रत्येकस्य पर्वते वनानि च सन्ति। एवं सप्तद्वीपयुक्तस्य भूमण्डलस्य मध्ये, मेरु पर्वतस्य चतुर्दिशि चत्वारि शिखराणि, तत्र चत्वारः महावृक्षाः, चतुर्दिशि रम्याणि वनानि, महापुष्कराणि, देवक्रीडास्थलानि, सिद्धाश्रयाः, दिव्यक्षेत्राणि च स्थितानि। पर्वतानां, वनानां, सरसां, क्षेत्राणां, वृक्षाणां च महिमानं ऋषयः, देवाः, सिद्धाः च अनुवदन्ति।