लिङ्गपुराणम्

शृणुत भोः, यथा जम्बूद्वीपस्य नव खण्डाः, स्वस्वनदीदेशगिरिपतयः समन्विताः, तत्र सम्यग्विभज्य मया वर्ण्यन्ते। तेषां नव खण्डानां विस्तारपरिमाणवृत्तदूराणि योजनेन मे श्रोतुमर्हथ। शतसहस्रयोजनानि तत्र परिमाणमुक्तम्; प्रत्येकं द्वीपं पूर्वस्य द्विगुणं, द्विगुणत्वेनैव वर्धते। सप्तद्वीपसंयुक्ता पृथिवी सागरैः सह पञ्चाशत्कोटि-व्याप्ता, शुभेन लोकालोकपर्वता परिवेष्टिता च कथ्यते। मेरोः उत्तरतो नीलः, ततोऽपि उत्तरतो श्वेतः, पुनश्च तस्य उत्तरतो श्रृङ्गीति त्रयः पर्वताः, ऋषयः, वर्षपर्वताः स्मृताः। पूर्वे जठरः देवकूटश्च, दक्षिणे निषधः, तस्यापि दक्षिणे हेमकूटः, ततोऽपि दक्षिणे हिमवानिति पर्वताः। पश्चिमे तु मेरुं प्रति धराधरः माल्यवान् च, तत्रैव गन्धमादनः, एते द्वौ पर्वतौ उत्तराभिमुखौ प्रसारितौ। एते राजर्षिपर्वताः, सिद्धचारणसेविताः, प्रत्येकयोः पर्वतयोः मध्ये नवसहस्रयोजनदूरी अस्ति। हिमवत्खण्डं भारतं विख्यातम्, हेमकूटस्य परे किंपुरुषाख्यम्; निषधस्य परे हरिवर्षाख्यं, हरिवर्षस्य परे शुभं इलावृतं मेरुमूलम्। इलावृतस्य परे नीलं रम्यकम्, ततो रम्यकस्य परे श्वेतं हिरण्मयाख्यम्। हिरण्मयस्य परे श्रृङ्गी, तत्र कुरुर्नाम देशः, धनुषाकृत्या दक्षिणोत्तरद्वयं वर्षद्वयं विज्ञेयम्। चत्वारि दीर्घवर्षाणि, मध्ये इलावृतम्; मेरोः पश्चिमे च पूर्वे च द्वे दीर्घवर्षे। निषधस्य दक्षिणार्धं यज्ञवेद्याः पादार्धमिव, तथैवोत्तरार्धे; त्रिणि दक्षिणे वर्षाणि, त्रिण्येवोत्तरे। एतेषां मध्ये मेरुमध्यं इलावृतं, नीलस्य दक्षिणे, निषधस्योत्तरे। उत्तरतो महान् पर्वतः माल्यवान्, द्विसहस्रयोजनव्याप्तः। तस्य दीर्घता द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनानि, पश्चिमे तु गन्धमादनः पर्वतः। गन्धमादनः अपि माल्यवतः समप्रमाणः, सर्वतो जम्बूद्वीपस्य व्याप्तिम्। एते षड्वर्षपर्वताः पूर्वाभिमुखाः, सुविन्यस्ताः, उभयतः पूर्वपश्चिमसागरे निमग्नाः। हिमवान् बहुलं हिमवान्, हेमकूटः सुवर्णमयः, निषधः अपि सुवर्णमयः, नवसूर्यसङ्काशः। मेरुः चतुर्वर्णः, सुवर्णमयः, उन्नतः, वृताकारः, चतुःसमुद्गतः। स नीलमणिमयः, शुक्लः, प्रभामान्, हरित, मयूरचूडाभः, त्रिशिखरः, पीतसुवर्णमयः। एवं संक्षेपेणोक्तम्; अधुना शृणुत राजर्षिपर्वतान्—मन्दरः देवकूटश्च पूर्वदिशि स्थितौ। कैलासः गन्धमादश्च, हेमवान् च, पूर्वदिशि सागरे स्थिताः। निषधः पारियात्रश्च दक्षिणपश्चिमदिशोः श्रेष्ठौ पर्वतौ। त्रिशृङ्गः जारुचिश्च उत्तरतो महान् पर्वतौ, तौ अपि पूर्वाभिमुखौ, सागरे निमग्नौ। अष्टौ एते पर्वताः सीमापर्वताः, स च मेरुः उत्तुङ्गः सुवर्णमयः। चतुर्दिक्षु चत्वारः शिखराः, येन सप्तद्वीपयुक्ता पृथिवी स्थित्या न चलति। प्रत्येकस्य पर्वतस्य दशसहस्रयोजनपरिमाणम्; पूर्वे मन्दरः, दक्षिणे गन्धमादनः। पश्चिमे विपुलः, उत्तरतो सुपार्श्वः; चत्वारः महावृक्षाः तत्र जाताः, खण्डध्वजाः इव। मन्दरशिखरे केतुराड् महान् वृक्षः, शाखाविस्तृतः, कदम्बश्च पूज्यः। दक्षिणपर्वतशिखरे देवैः पूजिते जम्बुवृक्षः, नित्यफलदः, नित्यपुष्पमालाभूषितः। दक्षिणद्वीपे स एव जम्बुवृक्षः लोकेषु प्रसिद्धः, पश्चिमे विपुलशिखरे। तत्रैव शिखरे महान् अश्वत्थवृक्षः जातः, सुपार्श्वशिखरे च महान् वटवृक्षः, बहुयोजनपरिमाणविस्तृतः। एतेषां चतुर्णां पर्वतानां क्रमशः वर्णनं करिष्ये। तत्र चत्वारि दिव्यानि रमणीयानि देवक्रीडास्थलानि, सर्वदा मनोहान्यृतुसंयुक्तानि। चत्वारः वनानां नामानि शृणुत—पूर्वे चैत्ररथः, दक्षिणे गन्धमादनः। पश्चिमे वैभ्राजः, उत्तरतो सवितुः काननम्; पूर्वे मित्रेश्वरः, ततः षष्ठेश्वरः। पश्चिमे वर्येश्वरः, उत्तरतो अम्रकेश्वरः; एवं चत्वारि महाह्रदाः। तत्र ऋषयः पर्वतेषु वनेषु च क्रीडन्ति; पूर्वे अरुणोद्ध्रदः, दक्षिणे मानसाख्यः सरः।