लिङ्गपुराणम्

तत्र तु शक्रस्य यमस्य सोमस्य वरुणस्य निरृत्याः अग्नेः च महान्ति रमणीयानि च नगराणि सन्ति। तथा वायोः रुद्रस्य च प्रासादाः सर्वतः शर्वस्य निकटे विराजन्ते; तेषु विविधानि दिव्यानि प्रासादेषु प्रत्येकः स्वस्थाने तिष्ठति। ईश्वरोत्तरदिग्भागे तु ईश्वरस्य क्षेत्रे नित्यपूजा प्रतिष्ठिता; तत्र भगवाञ् शैलादिः सिद्धैः शिष्यैः च पूजितः स्थितः। तत्र देवतानां प्रभुः सनत्कुमारः सिद्धैः सहितः प्रमुदितः उपविशति; सनकः सनन्दः च सहस्रशः तद्वत् अन्ये च तत्र सन्ति। क्वचित् योगभूमिः दृश्यते, अन्यत्र भोगभूमिः; तत्र कनकसमप्रभं दिव्यं प्रासादं विराजते। तत्र शुभं शैलाद्याश्रयं यत्र गणेशः कर्त्तिकेयः च सहस्रशः गणैः सहितः वसति। तत्र एव मातरः सुविशा सुनेत्रा मदनः च सन्ति; तस्य अधः पादे जम्बूनदी नाम नदी प्रवहति। तस्याः दक्षिणे भागे शोभनः जम्बुवृक्षः विराजते, यः अतीव उच्छ्रितः विस्तीर्णः च, सर्वे ऋतवः तत्र फलं वहन्ति। मेरोः सर्वतः विशालं पुण्यं क्षेत्रं वर्तते, यत्र वर्षमिलवृक्षैः आवृतं; केचित् तत्र जम्बुफलानि भुञ्जते, अपरः अमृतं पिबन्ति। तत्र विविधानां वर्णानां भोक्‍त्रारः दृश्यन्ते, ये जम्बूनदसुवर्णसदृशाः; मेरुशिखरपादेषु वसन्तः ब्राह्मणाः तदेतत् पुण्यं मध्यद्वीपं इति आहुः। तदेतत् नवखण्डयुक्तं, प्रत्येकस्य स्वनदी देशः पर्वतेश्वरः च; अधुना नवखण्डानि जम्बूद्वीपस्य सम्यक् वर्णयामि। मम वचः शृणुध्वं—मापनानि, वृत्तं, योजनेन दूरीकरणं च। शतसहस्रयोजनं प्रमाणम् उक्तम्; प्रत्येकं द्वीपं पूर्वस्मात् द्विगुणं, एवं द्विगुणं द्विगुणं च। पृथिवी सप्तद्वीपसंयुक्ता सागरैः सह पञ्चाशत्कोटिप्रमाणविस्तीर्णा, लोकालोकपर्वतेन परिवृता च पुण्या। मेरोः उत्तरतः नीलः पर्वतः, तस्मात् उत्तरतः श्वेतः, पुनः तस्य उत्तरतः श्रृङ्गी—एते त्रयः वर्षपर्वताः ऋषयः। जठरः देवकूटश्च पूर्वे; मेरोः दक्षिणे निषधः, तस्मात् दक्षिणे हेमकूटः, तस्मात् दक्षिणे हिमवान्। मेरोः पश्चिमे धाराधरः माल्यवान् च, तत्रैव गन्धमादनः च—एते द्वौ उत्तरदिशं प्रसरतः। एते राजर्षयः पर्वताः, सिद्धचारणसेविताः; प्रत्येकस्य मध्ये नवसहस्रयोजनं अन्तरम्। हिमवत्प्रदेशः भारतं नाम प्रसिद्धः; हेमकूटात् परतः किम्पुरुषदेशः। निषधात् परतः हरिवर्षः, तस्मात् परतः मेरुश्रीलावृतम्। इलावृतात् परतः नीलः, यः रम्यकः इति ख्यातः; तस्मात् परतः श्वेतः हिरण्मयः। हिरण्मयात् परतः श्रृङ्गी, तत्र कुरु नाम देशः; धनुराकारौ द्वौ प्रदेशौ दक्षिणे च उत्तरे च विज्ञेयौ। चत्वारः दीर्घप्रदेशाः, मध्ये इलावृतम्; मेरोः पूर्वपश्चिमयोः द्वौ अपि दीर्घप्रदेशौ। निषधस्य दक्षिणे अर्धवेदी, तथैव उत्तरदिशि; दक्षिणार्धे त्रयः प्रदेशाः, उत्तरार्धे अपि त्रयः। तयोः मध्ये मेरुमध्ये इलावृतम्; नीलस्य दक्षिणे, निषधस्य उत्तरतः। उत्तरतः माल्यवान् महापर्वतः उद्गच्छति, यः द्विसहस्रयोजनपरिमितः। तस्य दीर्घता द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनानि; तस्य पश्चिमे गन्धमादनः पर्वतः। गन्धमादनः अपि माल्यवतः तुल्यपरिमितः, सर्वतः जम्बूद्वीपस्य विष्कम्भसमानः। एते षट् वर्षपर्वताः पूर्वदिशं विस्तीर्णाः, द्वाभ्याम् अपि समुद्रयोः निमग्नाः। हिमवान् बहुलं हिमाच्छादितः, हेमकूटः सुवर्णमयः, निषधः अपि सुवर्णमयः नवसूर्यसदृशः। मेरुः चतुर्वर्णः सुवर्णाभः, उन्नतः, वृताकारः, चतुर्दिक् स्थितः च। निलमणिमयः, वैडूर्यमयः, शुक्लः, प्रभामान्, सुवर्णमयः, मयूरचूडाकृतिवर्णः; त्रिशिखरः, पीतसुवर्णमयः। एषा संक्षिप्तवृत्तान्तः उक्तः; अधुना पुनः पर्वतेश्वरान् शृणु। मन्दरः देवकूटश्च पूर्वदिशि पर्वतौ। कैलासः गन्धमादश्च, हेमवान् च, पूर्वे एव समुद्रे स्थिताः। निषधः पारियात्रश्च द्वौ उत्तमपर्वतौ; पूर्ववत् एते दक्षिणपश्चिमदिशि स्थितौ। त्रिशृङ्गः जारुचिः चोत्तरदिशि द्वौ महापर्वतौ; एते अपि पूर्वदिशं विस्तीर्णौ समुद्रे स्थितौ। एते अष्टौ सीमापर्वताः मनीषिभिः कथ्यन्ते; स च मेरुः, द्विजश्रेष्ठ, उन्नतः सुवर्णमयः पर्वतः। तस्य चतुर्दिक्षु चत्वारः महाशिखराः, येन सप्तद्वीपयुक्ता पृथिवी धार्यते, न च चलति। प्रत्येकस्य दशसहस्रयोजनपरिमाणम्; पूर्वदिशि मन्दरः, दक्षिणे गन्धमादनः। पश्चिमे विपुलः, उत्तरदिशि सुपार्श्वः; तत्र चत्वारः महान् वृक्षाः वर्धिताः, ये द्वीपानां ध्वजाः इव विराजन्ते।