लिङ्गपुराणम्

ऋषेः सप्त पुत्राः सञ्जाता इति श्रूयन्ते—राजा, सुहोत्र, बहु, सवान्, अनघ, सुतपस्, शुक्र इति। ततो भगवतः स्वयम्भुवः, भवात्मनः, पितामहस्य, अग्नेः—यो जीवितं प्राणिनां—स्वाहायाः त्रयः पुत्राः अभवन्, त्रैलोक्यस्य हिताय। ते त्रयोऽग्नयः प्रसिद्धाः—पवमानेन मन्थनादुत्पन्नः, पावकः विद्युताग्निः, शुचिः सौर्यः। एते स्वाहायाः पुत्राः, तेषां पुत्रपौत्राः संक्षेपेणोच्यन्ते। सप्तविधं विहाय, प्रथमे एकोनपञ्चाशत् नव च, एते यज्ञेषु प्रवर्तिताः अग्नयः कथ्यन्ते। सर्वे ते तापसाः, सर्वे व्रतीनः, सर्वे प्रजापतयः, सर्वे रुद्रस्वरूपिणः स्मृताः। अयाजिनो याजिनश्च तेषां पितरः, प्रमुदिताः; याजिनः अग्निष्वात्ताः कथ्यन्ते, अन्ये बर्हिषदः स्मृताः। स्वधा अग्निष्वात्तवंशात् मनसा जाता कन्या मेनां जनयामास; सा मेना मनसा जाता लोकेषु विश्रुता। मेनायाः पुत्रौ मैनाकः क्रौञ्चश्च, भगिनी च उमा; गङ्गा हिमवत्पुत्री, या भवेन संसर्गात् पावनी जाता। सा मनसा धरणीं धर्मायुक्तां जनयामास; सा स्वधा मेरुराज्ञः पद्ममुखस्य पत्नी अभवत्। पितरः अमृतपानाः स्मृताः, तेषां वंशोऽत्र विस्तारतः कथ्यते; ऋषीणां सम्पूर्णवंशं शृणुत। पृथक् अध्यायं पूर्वोक्तं वक्ष्यामि; दक्षायणी सती रुद्रस्य पार्श्वं जगाम, सा पार्वती। ततः दक्षं निन्द्य, भवं पतिं प्राप; तां ध्यानयित्वा नीललोहितः बहून् रुद्रान् सृष्टवान्। सः स्वयमेव सर्वं सृष्टवान्, समं सर्वलोकवन्दितम्; ब्रह्मणा प्रार्थितः, स मुनिवरः सस्मितं तत्क्षणात् अकरोत्। तैः सर्वं चतुर्दशभुवनं व्याप्तम्; तान् विविधरूपान् रुद्रान् शुद्धनीलरक्तवर्णान् दृष्ट्वा, पितामहः तान् जरामरणविमुक्तान् रुद्रान् उवाच—'नमः वो महादेवाः त्रिनेत्राः नीललोहिताः।' सर्वज्ञाः सर्वगताः दीर्घाः ह्रस्वाः वामनाः शिवाः हिरण्यकेतवः दृष्टिनाशकाः नित्याः बुद्धिमन्तः शुद्धाश्च। द्वन्द्ववर्जिताः रागरहिताः विश्वात्मानः भवपुत्राः; एवं स्तुत्वा रुद्रान्, रुद्रः भवं शिवं प्रादक्षिण्यं कृत्वा उवाच, तदा सुवर्णसम्भवः भगवाञ् वदति—'नमस्ते महादेव; त्वं न अमराणि सृज, शङ्कर, मर्त्ययुक्तानि एव सृज।' तदा भगवान् प्रत्युवाच—'एवं मम न स्थितिः; त्वं, प्रभो, इच्छया मर्त्ययुक्तानि सृज।' अनुज्ञां लब्ध्वा, चतुर्मुखः शङ्करात् सर्वं ससर्ज; चराचरं जगत् जरामरणयुक्तम्। ततो रुद्रैः प्रविष्टः शङ्करः स्थितिपदं प्राप, स्थाणुभावं धारयामास; एषा शङ्करस्य महिमा, ऋषयः। रुद्रः करुणासिन्धुः, सर्वभूतहिताय प्रवृत्तः, स शम्भुस्वरूपः, निरुपाधिकः, स्वेच्छया तनुं धारयति। शङ्करः योगैश्वर्येण सहजं मुक्तिं विरक्तजनाय दत्ते, सा मुक्ति 'शम्' इति कथ्यते। विषयत्यागः संसारभीतेः शनैः वैराग्यं जनयति; तद्वैराग्यं अन्येषु शास्त्रेषु प्रसिद्धम्। दोषत्यागः गुणत्यागश्च, विचाररहितः, ज्ञानात् जायते; तयोः संयोगः परमेश्वरानुग्रहेण लभ्यते। धर्मः, ज्ञानं, वैराग्यं, ऐश्वर्यं—एतानि सर्वाणि शङ्कर एव; सः प्रत्यक्षं पिनाकी नीललोहितः। ये शङ्करं शरणं यान्ति, ते निःसंशयं मुक्ताः; पातकिनः अपि न रौरवमुपयान्ति। तस्मात् शङ्करं शरणं यान्ति ये, ते शाश्वतम् आप्नुवन्ति; अष्टाविंशतिः तीव्रा मायारूपाः नश्यन्ति। कोटिशः नरकाः, यत्र पापिनः पीड्यन्ते, ते ये शिवरुद्रशंकरं न शरणं यान्ति, नीललोहितम्। सः सर्वभूतानां शरणम्, अव्ययः, लोकनाथः, परात्मा, पुरुहूतः, नरैः स्तूयते। तमसैः कालरुद्रः, रजसा सुवर्णसम्भवः, सत्त्वेन सर्वव्यापी विष्णुः, निष्कलः महेश्वरः। 'कस्मात् नरकं यान्ति, कर्मणा वा अकर्मणा वा?' इति जिज्ञासा वर्तते। अहं ते रहस्यं वक्ष्यामि, भवस्य अनन्ततेजसः सामर्थ्यं, शङ्करस्य उत्पत्तिं संक्षेपेण, यथा सर्वैः दृष्टम्। योगिनः सर्वतत्त्ववित्, परमवैराग्ये स्थिताः। अष्टाङ्गयुक्ताः—प्राणायामादिभिः सह। गुणैः, दयादिभिः युक्ताः, कर्माणि कृत्वापि, स्वकर्मफलानुसारं स्वर्गं वा नरकं वा यान्ति। अनुग्रहात् ज्ञानं जायते, ज्ञानात् योगः प्रवर्तते, योगेन मोक्षः सिध्यति, अनुग्रहात् सर्वमेतत्। यदि अनुग्रहात् त्वं तत्त्वं वक्तुं समर्थः, दिव्यं महेश्वरयोगं, हे योगविदां श्रेष्ठ। कथं भगवाञ् शिवः, निर्विकल्पः, योगमार्गेण अनुग्रहं ददाति, कदा च पुरुषेभ्यः, इति श्रोतुमिच्छामः।