लिङ्गपुराणम्

शृणु, कथयामि ते नाभेः सम्प्रत्यग्भवस्य समुत्पत्तिम्। महात्मा नाभिः, महतीं बुद्धिं समाश्रित्य, मेरुदेव्यां पुत्रं जनयामास। स तु पुत्रो नाभेः ऋषभः नाम, सर्वक्षत्रियैः पूजितः, राजर्षीणां श्रेष्ठः समभवत्। तस्मात् ऋषभात् भरतः जातः, शतस्य पुत्राणां ज्येष्ठो वीर्यवान्। तं स्वपुत्रं भरतं, स्नेहेन युक्तः ऋषभः, राज्ये प्रतिष्ठाप्य, ज्ञानवैराग्याभ्यां समाश्रित्य, इन्द्रियाणां महाभोगिनां निग्रहेण, स्वराज्यं न्यासं दत्त्वा, आत्मनि परात्मानं परमेश्वरं समाधिना संस्थाप्य, दिगम्बरः, जटिलः, निराहारः, वल्कलाम्बरधारी, तमः प्रविष्टवान्। स कामकलङ्कशङ्काभ्यां मुक्तः, परमं शैवं पदं समुपेयाय। दक्षिणं हिमालयस्य देशं भरताय न्ययच्छत्। तस्मात् स देशः भरतस्य नाम्ना "भारतम्" इति विज्ञायते पण्डितैः। भरतस्य च पुत्रः सुमतिः, धर्मज्ञो विद्वांश्च, अभवत्। ततः भरतः तस्मिन् देशे स्वपुत्रं सुमतिं राजे स्थापयित्वा, स्वकीयं यशः त्यक्त्वा, वनं प्रविष्टवान्। एतस्मिन्नन्तरे, अस्मिन्मध्ये द्वीपस्य मेरुः नाम महान् पर्वतः स्थितः, नानाविधरत्नशिखरैः विभूषितः, स्थैर्येण श्रेष्ठः। अस्य पर्वतस्य परमाणि चत्वारिंशदधिकाष्टसहस्राणि ऊर्ध्वमुत्थितानि, षोडशसहस्राणि अधः, तथा च पार्श्वयोः षोडशसहस्राणि विस्तारः। अस्य शिखरं विपुलं, कुम्भनिभं, तत्र द्वात्रिंशत्सहस्राणि विस्तारः, परिधिश्च त्रीगुणः उक्तः। महेश्वरस्य शुभाङ्गस्पर्शात् सुवर्णमिव स्फुरति, धत्तूरपुष्पसदृशः, सर्वदेवतावासभूतः। देवानां क्रीडास्थानमेतत्, नानाविचित्रैः पूर्णम्, अस्य पर्वतः शतसहस्रयोजनानि दीर्घः। भूमेः अधः षोडशसहस्रयोजनानि, ऊर्ध्वं च तथैव, शिखराणां शेषः अस्ति। अस्य मूलं निःसीमविस्तारयुक्तम्, अधःपादे द्विगुणः विस्तारः शिखरस्य। पूर्वे पद्मरागवर्णेन विराजते, दक्षिणे सुवर्णसदृशः, पश्चिमे नीलमणिसदृशः, उत्तरदिशि प्रवालदीप्तिमान्। पूर्वे अमरावती पुरी, नानाविमानसंघैः पूर्णा, रत्नजालैः छन्ना। तत्र नानारूपद्वारशोभिता, सुवर्णरत्नमण्डिततोरणैः शोभिता। तत्र वाक्पटुजनैः, सर्वाभरणभूषितैः, स्त्रीभिः स्तनभारनमिताङ्गीभिः, मदान्धलोचनाभिः, संपूर्णा। सर्वत्र सहस्रसंख्याभिः स्त्रीभिः, अप्सरोगणैश्च, कुमुदैः पूर्णसरोवरैः शोभिता। सुवर्णपङ्कतटैः, नीलोत्पलैः, सुवर्णपुष्पैः च गन्धयुक्तैः, सरित्सरोवरनदीभिः विभूषिता, सा पुरी पर्वतं शोभयति। दक्षिणपूर्वदिशि तेजस्विनी पुरी, अग्नेरधिष्ठानं, अमरावत्या समाना, सर्वभोगसमृद्धा। दक्षिणे वैवस्वती पुरी, यमस्य, नियन्तॄणां श्रेष्ठस्य, दिव्यगृहमण्डलीना सुवर्णमयैः परिवेष्टा। नैऋत्यदिशि शुद्धवती पुरी कृष्णवर्णा, पश्चिमोत्तरदिशि गन्धवती पुरी शोभा। ईशानकोणे महोदयापुरी, पर्वतस्य सानौ, दिवि नित्यं विराजते। तत्र ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरादयः निवसन्ति; सर्वभोगैः पूर्णा, पुण्या, तडागैः शोभिता, पुरीणां श्रेष्ठा। सिद्धयक्षगन्धर्वमुख्यर्षिसङ्घैः, नानारूपैः चतुर्विधैः प्राणिभिः, सा पुरी नित्यम् आवृता। पर्वतस्य शिखरे, वामदिशि, महती मणिमयप्रभा, सहस्रसभामण्डिता, महालक्ष्म्या सह कर्त्तिकेयेन च, रत्नसिंहासने स्थितः महाबाहुः शर्वः, यस्य नेत्राणि चन्द्रसूर्याग्निसमानि। तस्य समीपे हरिप्रासादः, अर्धविस्तीर्णः, दिव्यपद्मरागमयः; दक्षिणे पद्मजस्य शोभनं निकेतनम्। तत्र च शक्रयमसोमवरुणनिर्ऋत्यग्निपुरीणि, महान्ति रमणीयानि, सन्ति। वायोरपि रुद्रस्य च प्रासादाः सर्वतः शर्वनिकेतनस्य समन्तात्; तत्र तत्र दिव्येभ्यः निकेतनेभ्यः स्वस्वामी वसति। ईशानदिशि ईश्वरक्षेत्रे सततं पूजनं प्रवर्तते; तत्र शैलादिप्रभुः, सिद्धशिष्यैः पूजितः, निवसति। तत्र देवाधिदेवः सनत्कुमारः सिद्धैः सह मुदितः उपविष्टः; सनकः, सनन्दः, अन्ये च सहस्रशः तत्र सन्ति। केषुचित् स्थलेषु योगभूमिः, अन्यत्र भोगभूमिः, तत्र किञ्चित् दिव्यनिकेतनं नवसूर्यसदृशप्रभं विराजते। तत्र शैलादेः पुण्यनिकेतनं, यत्र गणपतिः, कर्त्तिकेयः, गणकोटिभिः सह, निवसति। तत्र माता सुयशा, सूनैत्रा, मदनश्च सन्ति; अधस्तात् जम्बूनदी नाम नदी प्रवहति। तस्याः दक्षिणे जम्बुवृक्षः शोभनः, उन्नतः, विस्तीर्णः, सर्वर्तुफलप्रदः। मेरुमण्डले सर्वतः विशालं पुण्यप्रदेशं वर्षमिलवृक्षैः आच्छन्नं पश्य; केचित् जम्बुफलानि, अन्ये अमृतं भुञ्जते। तत्र विविधवर्णाः भोगिनः, जम्बूनदसुवर्णसदृशाः, वसन्ति। मेरुपादे ब्राह्मणाः तम् पुण्यं मध्यखण्डं "मध्यजम्बूद्वीप" इति कथयन्ति।