लिङ्गपुराणम्

शाल्मलद्वीपस्य सप्त स्वामिनः वपुष्मतः पुत्राः आसन्—श्वेतः, हरितः, जीमूतः, रोहितः, वैद्युतः, मानसा, सप्तमः च सुप्रभः। तेषां स्वस्वनाम्ना प्रदेशाः न्यस्ताः आसन्—श्वेतस्य श्वेतप्रदेशः, हरितस्य हरितप्रदेशः, जीमूतस्य जीमूतप्रदेशः, रोहितस्य रोहितप्रदेशः, वैद्युतस्य वैद्युतप्रदेशः, मानसस्य मानसप्रदेशः, सुप्रभस्य सुप्रभप्रदेशः। एवं सप्त प्रदेशाः तेषां नामभिः प्रसिद्धाः सन्ति। अथाहं जम्बूद्वीपस्योत्तरं प्लक्षद्वीपस्य वर्णनं करिष्यामि। प्लक्षद्वीपस्य अपि सप्त राजा मेधातिथेः पुत्राः आसन्—तत्र ज्येष्ठः शान्तभयः, ततः शिशिरः, सुखोदयः, आनन्दः, शिवः, क्षेमकः, ध्रुवः च। एते सप्त प्रदेशाः स्वस्वनाम्ना तैः पूर्वं स्वयंभुवे मन्वन्तरे प्रतिष्ठिताः। तैः मेधातिथेः पुत्रैः प्लक्षद्वीपवासिनः तत्र स्थापिता, वर्णाश्रमधर्मेण युक्ताः। प्लक्षद्वीपस्य च शाकद्वीपसमीपस्थेषु च प्रदेशेषु धर्मः पञ्चविधः ज्ञायते, वर्णाश्रमविभागतः। सुखम्, दीर्घायुः, स्वस्वरूपम्, बलम्, धर्मः च—एते पञ्चद्वीपेषु सर्वेषां सामान्याः। ते सदा रुद्रपूजारता, महेश्वरनिष्ठाः, पुष्करद्वीपजाः च जनपतयः। प्रजापतेः रुद्रस्य च जनाः भक्तिसुखेन पूर्णाः सन्ति। जम्बूद्वीपस्य अधिपतित्वाय प्रियव्रतः काम्यायाः ज्येष्ठं वीर्यवन्तं पुत्रं आग्नीध्रं अभिषिच्य नियुक्तवान्। स आग्नीध्रः अत्यन्तं भवभक्तः, नित्ययुवान्, तपसि स्थितः, भवपूजारतः, श्रीमान्, गोमन्, धीमान्, द्विजश्रेष्ठैः सहितः च। तस्य नव पुत्राः आसन्, सर्वे प्रजापतिसमाः, महेश्वरभक्ताः, महादेवनिष्ठाश्च। ज्येष्ठः नाभिः, तस्य अनुजः किम्पुरुषः, तृतीयः हरिवर्षः, चतुर्थः इलावृतः, पञ्चमः रम्यः, षष्ठः हिरण्मान्, सप्तमः कुरुः, अष्टमः भद्राश्वः, नवमः केतुमालः इति। तेषां प्रदेशान् शृणु—नाभये दक्षिणप्रदेशः हेमनामकः पितृणा दत्तः, किम्पुरुषाय हेमकूटप्रदेशः, हरये नैषधप्रदेशः, इलावृते मेरुमध्यस्थितः प्रदेशः, नीलाचलपादस्थ रम्यप्रदेशः पुत्राय दत्तः। हिरण्मये उत्तरश्वेतप्रदेशः, कुरवे उत्तरशृङ्गवर्षप्रदेशः, भद्राश्वाय माल्यवत्प्रदेशः, केतुमालाय गन्धमादनप्रदेशः पितृणा दत्तः। एवं नव महाप्रदेशाः विभागिताः, तेषु सर्वेषु स्वपुत्रान् आग्नीध्रः अधिपतित्वेन स्थापयामास। स धर्मात्मा यथाक्रमं तपस्यास्थितः, स्वाध्यायपरायणः, तपसा शुद्धः अभवत्। स्वाध्यायनन्तरं शिवध्याननिष्ठः अभवत्। अष्टौ शुभप्रदेशाः, किम्पुरुषाद्याः, वर्णिताः। तत्र जनाः स्वभावतः सिद्धिं सहजमेव लभन्ते, न द्वन्द्वानुभवः, न जरामरणे च। तत्र न धर्माधर्मौ, न श्रेष्ठमध्यमहीनता, न युगविभागः। रुद्रक्षेत्रेषु य एव प्राणिनः म्रियन्ते, भक्ताः वा अनुचराः वा, ते तेषु प्रदेशेषु गच्छन्ति। तेषां हितार्थं रुद्रेण अष्टप्रदेशाः सृष्टाः, तत्र महादेवः सदा साक्षात् वर्तते। तं महात्मानं हृदि पश्यन्तः तेषां वासिनः सदा सुखिनः, स एव तेषां परमगतिर्भवति। अथ नाभेः उत्पत्तिं वक्ष्यामि। स नाभिः महाबुद्धिमान् मेरुदेव्यां पुत्रं जनयामास—ऋषभं नाम राजर्षिं, सर्वैः क्षत्रियैः पूजितम्। ऋषभात् भरतः जातः, शतपुत्रेषु ज्येष्ठः, वीर्यवान्। ऋषभः पुत्रस्नेहात् भरतं राज्ये अभिषिच्य, ज्ञानवैराग्ये स्थितः, इन्द्रियसर्पान् जित्वा, आत्मनि परमात्मानं संस्थाप्य, दिगम्बरः, जटिलः, निराहारः, वल्कलवसानः, तमोऽवस्थां प्रविष्टः। स कामसंशयरहितः, परं शैवपदं प्राप्तवान्। हिमालयदक्षिणप्रदेशः भरताय न्यस्तः। तस्मात् स प्रदेशः भरतस्य नाम्ना "भारतम्" इति विज्ञायते। भरतस्य पुत्रः सुमतिः धर्मात्मा विद्वांश्च। ततः भरतेन स्वपुत्रे राज्ये स्थापिते, आत्मतेजः तस्मै न्यस्य, स राजा वनं प्रविष्टः। तस्यां जम्बूद्वीपमध्ये मेरुर्नाम महान्गिरिः स्थितः, नानारत्नशिखरैः शोभितः, स्थैर्ये श्रेष्ठः। अस्य पर्वतः ऊर्ध्वं चत्वारिंशदधिकाष्टसहस्रपरिमाणः, अधस्तात् षोडशसहस्रपरिमाणः, तथा एव च पार्श्वद्वयं षोडशसहस्रं विस्तारः। अस्य शिखरं विपुलं पिठारूपं द्वात्रिंशत्सहस्रपरिमाणम्, परिधिः तु तस्य त्रिगुणः परिकल्पितः। एवं महात्मनां पुत्राणां, धर्मिष्ठानां राज्ञां, द्वीपविभागः, प्रदेशवर्णनं च, परमेश्वरभक्तिः, सिद्धिसौख्यं च, सप्रेमं संक्षिप्य उक्तम्।