लिङ्गपुराणम्

कुसुमोत्तराख्यं पञ्चमं क्षेत्रं कुसुमोत्तरस्य नाम्ना प्रसिद्धं, षष्ठं तु मोदाकाख्यं मोदाकस्यैव क्षेत्रं कथ्यते। सप्तमं महाद्रुमाख्यं महाद्रुमस्यैव नाम्ना प्रसिद्धं; एवं तत्र सप्त क्षेत्राणि तेषां नामभिः व्यवस्थितानि सन्ति। क्रौञ्चद्वीपाधिपतेर्द्युतिमतः पुत्राः कुशलः, मनुगः, उष्णः, पीवरः, अन्धकारकः, मुनिः, दुन्दुभिश्च इत्येते। क्रौञ्चद्वीपस्य पुण्याः प्रदेशाः एतेषां नामभिः प्रसिद्धाः। कुशलस्य क्षेत्रं कुशलाख्यं, मनुगस्य मनोनुगं, उष्णस्य उष्णाख्यं, पीवरस्य पीवरं, अन्धकारकस्य अन्धकारकं, मुनेः मुनि, दुन्दुभेः दुन्दुभि इति क्षेत्राणि तत्र सन्ति। एवं क्रौञ्चद्वीपे सप्त विशिष्टाः प्रजाः निवसन्ति। कुशद्वीपेऽपि सप्त महाबलिनः प्रजाः सन्ति—उद्भिदः, वेणुमान्, द्वैरथः, लवणः, धृतिः, षष्ठः प्रभाकरः, सप्तमः कपिलः। तत्र उद्भिदाख्यं प्रथमं क्षेत्रं, द्वितीयं वेणुमण्डलं, तृतीयं द्वैरथं, चतुर्थं लवणाख्यं, पञ्चमं धृतिमत्, षष्ठं प्रभाकरं, सप्तमं कपिलाख्यं क्षेत्रं प्रसिद्धम्। शाल्मलद्वीपस्य सप्त अधिपाः वपुष्मतः पुत्राः आसन्—श्वेतः, हरितः, जीमूतः, रोहितः, वैद्युतः, मानसा, सप्तमः सुप्रभः। श्वेतस्य क्षेत्रं श्वेतस्यैव, हरितस्य हारितं, जीमूतस्य जीमूतं, रोहितस्य रोहितं, वैद्युतस्य वैद्युतं, मानसायाः मानसं, सुप्रभस्य सुप्रभं इति क्षेत्राणि तत्र तेषां नामभिः व्यवस्थितानि। जम्बूद्वीपस्योत्तरं प्लक्षद्वीपस्य वर्णनं प्रवक्ष्यामि। मेधातिथेः सप्त पुत्राः प्लक्षद्वीपस्य नृपाः आसन्; तेषां ज्येष्ठः शान्तभयः। शान्तभयात् शिशिरः, सुखोदयः, आनन्दः, शिवः, क्षेमकः, ध्रुवः इति सप्त क्षेत्राणि तेषां नामभिः पृथक् स्थापिता आसन्, पूर्वे स्वायम्भुवे मन्वन्तरे। मेधातिथेः पुत्रैः प्लक्षद्वीपवासिनः तत्र स्थापिताः, वर्णाश्रमाचारसम्पन्नाः। प्लक्षद्वीपस्य च शाकद्वीपस्य च समीपवर्तिषु प्रदेशेषु धर्मः पञ्चधा वर्णाश्रमविभागेन प्रसिद्धः। सुखं, दीर्घायुः, स्वस्वरूपं, बलं, धर्मश्च—एते पञ्चद्वीपेषु सर्वेषां सामान्यं मन्यते। ते सर्वे रुद्रपूजनरताः, महेश्वरनिष्ठाः, पुष्करद्वीपसमुत्पन्नाश्च जनाधिपाः सन्ति। प्रजापतेः च रुद्रस्य च जनाः भक्तिसुखेन सदा पूर्णाः सन्ति। जम्बूद्वीपस्य अधिपत्यं प्रियव्रतेन काम्यायाः ज्येष्ठपुत्रः शक्तिमान् आग्नीध्रः अभिषिक्तः। सः भवे भक्तिपरायणः, नित्ययुवः, तपःस्थिरः, सदा भवानमर्चयन्, तेजस्वी, गोमान्, धीमान्, द्विजश्रेष्ठैः सहितः आसीत्। तस्य नव पुत्राः प्रजापतेः समाना, सर्वे महेश्वरभक्ताः, महादेवनिष्ठाश्च आसन्। ज्येष्ठः नाभिः, तस्यानुजः किंपुरुषः, तृतीयः हरिवर्षः, चतुर्थः इलावृतः, पञ्चमः रम्यः, षष्ठः हिरण्मान्, सप्तमः कुरुः, अष्टमः भद्राश्वः, नवमः केतुमालः इति। एषां प्रदेशान् शृणु। पिता नाभये दक्षिणं हेमाख्यं प्रदेशं दत्तवान्। किंपुरुषाय हेमकूटाख्यं, हरये नैषधाख्यं, इलावृतं मेरुमध्ये स्थितं, नीलाचलपादस्थं रम्यं च प्रदेशं दत्तवान्। हिरण्मये उत्तरं श्वेताख्यं, कुरवे उत्तरं शृङ्गवर्षाख्यं, भद्राश्वाय माल्यवत्, केतुमालाय गन्धमादनं दत्तवान्। एवं नव महाक्षेत्राणि विभाग्य, तत्र प्रतिपुत्रं आग्नीध्रेण स्थापिता अधिपतयः। स धर्मात्मा तदनन्तरं धर्मेण तपःपरायणः, स्वाध्यायनिष्ठः, शुद्धचित्तः अभवत्। स्वाध्यायपरायणः सः पश्चात् शिवध्याननिष्ठः अभवत्। एतेषां क्षेत्राणां, किंपुरुषाद्यष्टानां, स्वभावतः सिद्धिः सुलभा, तत्र द्वन्द्वनास्ति, न जरामरणं च। तत्र न धर्मोऽधर्मो वा, न श्रेष्ठमध्यमहीनता, न च युगविभागः; सर्वेषु क्षेत्रेषु समता एव। रुद्रक्षेत्रेषु यानि भूतानि मृतानि, भक्ताश्च, तेषां हिताय रुद्रेण एते अष्ट क्षेत्राणि निर्मितानि; तत्र देवो महेश्वरः सदा तेषां कृते साक्षात्करोति। तेषां हृदि देवमवलोक्य, क्षेत्रवासिनः सदा सुखिनः सन्ति; तेषां तु स एव परं गतिः इह।